From childhood I always facinated by colours, 7 colours of rainbow particularly. My friend, Rafiq who inspired me to draw sketch of peacock, was first instance of my interaction with Art. Later on I drew Ben10, Chota Bheem and mostly all prevelent cartoons at that time. Later, I grew up watching drawings & paintings of my elder brother, Vilas(Bhau). This developed my observational skill.
My skill got major boost, when I got Navodaya Vidyalaya, Gadhi(Beed). Under guidance of Mr. Dilip Ingale, our Art teacher in school, I learned every fundamental an artist should know. He taught us shapes, object light, colour grading etc.
Later in 2015, I got chance to meet Mr. Kapre, art faculty at JNV, Jalna in 1-month Art Workshop. He used to wake up at 4:30 am in morning to practice different shapes! I also got another chance to lead the Art Workshop in my Navodaya itself in 2016.
Art has given me a chance to freely express my wild imagination, give it shape with pen & pencil. The paper becomes my gallery to showcase confused thoughts & feelings, in abstract painting particularly. It calms down our mental state, helps relieving when we are under anxiety & pressure.
I have collected and documented my art works, as much as I could. If you’re interested, please visit my “Online Art Gallery”
During my school days, being on social media was a popular trend. I had strong urge to become popular(now, not any more!). I wanted to build my own website. I thought it would give me a platform to build my social identity… Parallely, I was reading a lot of novels, autobiographies and journals. I started writing poems and posts, sometimes to show myself a good writer!
By 2017, many of my seniors were writing long posts on Facebook and WordPress. I also started writing a blog on “Blogger”. I transferred my all paper literature into a online diary.
I published post(mostly marathi poems & short articles), whenever I felt I had enough content on it. There were meanigless post also. Now looking back, I think blogging has been a great way for introspection. It has helped me to keep track of my thoughts and ideas.
Over the period of time, I’ve developed a decent knowledge base on wide variety of topics, including investment in stock market, personal finance, philosophy and decent happy lifestyle! I want to bring this knowledge for everyone in phased manner.
The Blog titled “The Developer’s Bank: A Beginner’s Guide to GitHub Through Financial Analogies” by Punit Verma (from Lubus)
Version Control System
As per Atlassian Version control (aka source control), is the practice of tracking and managing changes to software code. Version control systems are software tools that help software teams manage changes to source code over time. As development environments have accelerated, version control systems help software teams work faster and smarter. They are especially useful for DevOps teams since they help them to reduce development time and increase successful deployments.
Version control software keeps track of every modification to the code in a special kind of database. If a mistake is made, developers can turn back the clock and compare earlier versions of the code to help fix the mistake while minimizing disruption to all team members.
How Version Control works?
Two Categories of Version Control
Centralize (CDS): Each person send the copy of their work to a centralize server.
Distributed: Every person has a mirror copy of their work environment. Git & mercurous are examples.
Benefits of Version Control
Keeps a File Backup
Keep a History of every change you made (commit).
View all the changes (each Versions)
It’s helpful in experiments, like working on beta features.
You can collaborate with team members.
Introducing Git
Git is a version control software.
Benefits of using Git:
Fast
Distributed
Data integrity, means you can build a model using all the parts anytime.
Stagging area
Open Source & free!
Github Beginners Guide
GitHub is a platform for version control and collaboration, often used by developers to manage and share code. To make it easier to understand, let’s consider financial analogies. Like a bank manages money, transactions, and customer accounts, GitHub manages code, changes, and collaborative projects.
GitHub Concepts
1. Repository: Your Bank Account
Bank Analogy: A bank account holds your money and tracks all transactions (deposits, withdrawals, and balances). GitHub Equivalent: A repository (or “repo”) is like a bank account for your code. It stores all your project files and tracks every change made to them. Git Commands:
git init→ Initializing a new repository in the current directory.
git clone <repo_url> → Creates a local copy of a remote repository..
git remote add origin <repo_url> → Adds a remote repository with the name origin pointing to the specified URL.
Example: Just as you open a savings account for a specific purpose, you create a repository for a particular project.
2. Commits: Transactions
Bank Analogy: Every time you deposit or withdraw money, it’s recorded as a transaction in your bank statement. GitHub Equivalent: A commit is like a transaction. It records a change you’ve made to your code and includes a message explaining what was changed. Git Commands:
git add <file> → Adds a specific file to the staging area.
git commit -m “Message” → Commits the staged changes with a descriptive message..
git log → Checks the commit history.
Example: If you fix a bug or add a new feature, you “commit” the change, just like depositing money into your account.
3. Conventional Commits: Standardized Transaction Records
Bank Analogy: Banks maintain structured transaction records. Each transaction has a category (deposit, withdrawal, loan payment) and a description (who, what, and why). This structure helps customers and bank managers track account activities easily. GitHub Equivalent: In Git, Conventional Commits ensure that commit messages follow a structured format, making them clear, searchable, and automation-friendly.
Conventional Commit Format:
<type>(optional scope): <description>
[optional body]
[optional footer]
type → Describes the purpose of the commit (e.g., feat, fix, docs).
scope → (Optional) Specifies which part of the project was affected.
description → A concise summary of the change.
body → (Optional) Additional details about the change.
footer → (Optional) Metadata such as issue references or breaking changes.
3. Branches: Different Accounts for Different Purposes
Bank Analogy: You might have separate accounts for savings, investments, or daily expenses. GitHub Equivalent: Branches are like separate accounts for different purposes. The main branch is your primary account (like a checking account), while other branches are used for testing new features or fixing bugs. Git Commands:
git branch → Lists all branches in the repository, highlighting the current branch.
git checkout <branch-name> or git switch <branch-name> → Creates and switches to a new branch..
git branch -d <branch-name> → Deletes a specified branch locally.
Example: You create a feature-login branch to work on a login feature without affecting the main codebase.
4. Pull Requests: Loan Applications
Bank Analogy: When you apply for a loan, the bank reviews your application and approves or rejects it. GitHub Equivalent: A pull request (PR) is like a loan application. It’s a request to merge changes from one branch into another. Team members review the changes, suggest improvements, and approve or reject the PR. Example: After completing the feature-login branch, you submit a PR to merge it into the main branch.
5. Merging: Fund Transfers Between Accounts
Bank Analogy: Once a loan is approved, the money is transferred to your account. GitHub Equivalent: Merging is like transferring funds from one account to another.. Once a PR is approved, the changes are merged into the target branch. Git Commands:
git merge <branch_name> → Merges the specified branch into the current branch.
git rebase <branch_name> → Reapplies commits linearly.
Example: The feature-login branch is merged into main, and the new login feature becomes part of the main project.
6. Collaboration: Joint Accounts
Bank Analogy: A joint bank account allows multiple people to manage the same funds. GitHub Equivalent: GitHub allows multiple developers to collaborate on the same repository. Git Commands:
git fetch → Updates your local branch with the latest changes from the remote repository.
git pull → Merges the latest changes from the remote repository into your local branch.
Example: A team of developers works concurrently on a repository, each contributing to different features or fixes.
7. Issues: Customer Support Tickets
Bank Analogy: If you have a problem with your account, you raise a support ticket with the bank. GitHub Equivalent: Issues are like support tickets for your code. They are used to report bugs, request features, or discuss improvements. Example: A user reports a bug in the login feature, and the team creates an issue to track and resolve it.
8. Forks: Opening an Independent Account at a Different Bank
Bank Analogy: If you want to manage finances differently, you open an account at a different bank but start with the same initial balance. GitHub Equivalent: A fork is a copy of someone else’s repository that you can modify independently. Git Commands:
git fork (via GitHub UI) → Copies another repository.
git remote add upstream <original_repo_url> → Links the original repository to your forked repo.
Example: You fork an open-source project to make your changes without affecting the original project.
9. Releases: Official Bank Statements
Bank Analogy: At the end of the month, you receive an official bank statement summarizing all transactions. GitHub Equivalent: Releases are snapshots of your project at a specific point in time. Git Commands:
git tag -a <tag-name> -m "<message>" → Creates an annotated tag at the current commit with a custom message.
git push origin <tag-name> → Publishes the release.
Example: After completing a major feature, you create a release called v2.0.0 to mark the project’s new stable version.
10. Stash: Temporary Fund Hold
Bank Analogy: Sometimes, you set money aside temporarily before deciding where to allocate it. GitHub Equivalent: Stash is a feature in Git (used with GitHub) that allows you to temporarily save changes that aren’t ready to be committed. Git Commands:
git stash → Temporarily saves changes.
git stash pop → Applies the last stashed changes and removes them from the stash list.
Example: You’re working on a feature but need to switch to fixing a bug. You stash your current changes, fix the bug, and then reapply the stashed changes later.
A Simple Git Cheatsheet: Everything You Need to Know
What are checklist I should follow at the end of each project? Finishing and migration along with other things
What I should do during project to avoid repeating work?
Project Setup Checklist (Before Starting)
Environment Setup
Create a staging environment (even on subdomain)
Install debugging tools like Query Monitor
Set up local development environment if possible
Security Measures
Implement basic security plugins (Wordfence or similar)
Change default admin username
Use strong passwords and limit login attempts
Set up SSL certificate
Performance Foundation
Install caching plugin (WP Rocket, WP Super Cache)
Configure image optimization (Smush, ShortPixel)
Set up a CDN if needed
Essential Plugins
SEO plugin (Yoast or Rank Math)
Backup solution (UpdraftPlus, BackWPup)
Form handler (Contact Form 7, WPForms)
Security plugin (already mentioned)
Block Editor Customization
Set up custom color palette to match brand
Define custom block patterns for common layouts
Create reusable blocks for frequently used elements
During Project Development
DRY Principles
Create reusable components/blocks
Use block patterns for consistent layouts
Utilize template parts for repeated elements
Documentation
Comment your code
Document custom functions and hooks
Create a style guide for consistency
Performance Optimization
Regularly check page speed
Optimize images before uploading
Minimize plugin usage
Regular Backups
Before major changes
After completing significant sections
Final Project Checklist
Quality Assurance
Cross-browser testing
Mobile responsiveness check
Accessibility audit (WCAG compliance)
Check for broken links
Test all forms and interactive elements
SEO Optimization
Verify meta titles and descriptions
Check heading structure
Optimize images with alt text
Ensure XML sitemap is generated
Add schema markup where appropriate
Performance Final Check
Run Google PageSpeed Insights
Optimize largest contentful paint
Minimize unused JavaScript and CSS
Security Audit
Update all plugins and themes
Remove unused plugins
Check user permissions
Implement security headers
Migration/Handover
Create comprehensive documentation
Prepare training materials if needed
Ensure backup system is working
Set up monitoring tools
Launch Preparation
Disable any “under construction” mode
Configure proper redirection if needed
Update robots.txt file
Connect Google Analytics/Search Console
By following these practices, you’ll build more maintainable WordPress sites that won’t break with future updates and will be easier to manage long-term.
1. Fork Repository
2. Clone to Local Machine
3. Create Branch
4. Make Changes
5. Commit Changes
6. Push to Your Fork
7. Create Pull Request
8. Collaborate and Merge
Getting Started
Create a GitHub Account
Visit github.com
Click “Sign Up”
Choose free plan
Complete profile setup
Creating Your First Repository
Method 1: Direct on GitHub
Click “+” icon in top-right
Select “New Repository”
Name your repository
Choose public or private
Optionally add README, .gitignore, LICENSE
Click “Create Repository”
Method 2: From Local Machine
Create local project folder
Initialize Git
Add remote repository
# Initialize local git
git init
# Connect to GitHub
git remote add origin https://github.com/yourusername/repository-name.git
# First push
git add .
git commit -m "Initial commit"
git branch -M main
git push -u origin main
The terminal (also called command line or command prompt) is a text-based interface for interacting with your computer’s operating system. Unlike graphical user interfaces (GUIs) like VS Code, the terminal allows you to navigate files, run programs, and execute commands using text commands.
Why Learn the Terminal?
Developer Efficiency
Perform complex tasks quickly
Automate repetitive processes
Access powerful tools and utilities
Navigate and manipulate files faster than using a mouse
Essential for Development
Run programming languages and frameworks
Manage software installations
Use version control systems like Git
Deploy applications
Configure development environments
Basic Terminal Commands for Beginners
Navigation Commands
pwd (Print Working Directory): Shows your current location
ls (List): Shows files and folders in current directory
Another impactful chapter in the Tech Pe Charcha series concluded with thought-provoking conversations and real-world applications of emerging AI tools.
Some Intreseting Concept thrown by Speaker (unknowingly!), but I found them intresting enough to delibrate on them:
Fear of getting irrelevant
Learn from others’ (trustable) success stories
Identifying High Impact6 Areas in Businesses.
My Key Learning:
Google AI Studio: Voice Transcribing & Screen Sharing Feature
NotebookLM: For UPSC Preparation
With Bhushan Garware, Ph.D., Senior AI Consultant at Google, delivering insights into Google’s evolving AI ecosystem including innovations like NotebookLM and Google AI Studio, the session bridged curiosity with capability.
Some New Tools:
Suno.ai
Key Moments: • Strategic keynote on AI’s enterprise future • Live showcase of using Google AI tools • Interactive Q&A with unfiltered insights
Taglines aren’t protected in India. Many people bypass it using a Composite Trademark (Making Tagline part of Logo & Typeface).
Patent > Documents + Invention = Legal right
The patent is given for “Expression“, NOT for “Ideas“.
Its needs to be a Product (or Process).
Biological Material (Like Goiter of Singer or Smile of an Actress) cant be protected.
To get a Patent, it needs to fulfill 3 criteria:
Novelty/New: Patent for Turmeric was revoked as people in India already knew that it has Anti-wound healing properties, thus there was NO Novelty in Turmeric powder.
Non-Oblivious: For a common person.
Utility:
Notice:
The Startup India initiative and Make in India initiative have already highlighted the importance of Intellectual Property i.e. IP. Mahratta Chamber of Commerce, Industries and Agriculture has organized a Workshop on Intellectual Property (IP) and Patent Life Cycle Management on 25th April 2025 at Shekhar Natu Hall No.3, 5th Floor, MCCIA Trade Tower, Senapati Bapat Road, Pune.
The main objective of this program is to impart ability to the participants to identify IPs with them and protect that. The audience will understand the patent life cycle and some international aspects in Patenting.
Key Takeaways: Session -1: From 3:00 pm to 5:00 amIntroductionWhat is Intellectual Property?Understanding Trademarks, Copyrights, Industrial Designs and GICase StudiesPatentsPatentability of InventionsConditions of PatentabilityPatent Life CycleBasics of International PatentQuestion and Answers SessionTea Break & Networking : 5:00 p.m. to 5:30 p.m.
For Whom: SME’s Entrepreneur, Individual Inventors/Innovators, Academicians and those who seek Patent Protection in India and Abroad.
About the Speaker: Adv. Anand Mahurkar, M.E., LL.B., Regd. Patent Agent (India), AM Legal Associates, Pune. Anand Mahurkar is a practicing lawyer in the field of Intellectual Property Laws. He is also engineer by qualification. His work in the field of IP has impacted building IP of Entrepreneurs, Corporates, Govt. and Educational Institutes in India and abroad. He has been a motivator of inventors and entrepreneurs. He has been a recourse person of several national level work shops and conferences. He has conducted workshops on Patent Lifecycle, IP Management, IP Laws etc.
Registration Fee:
There are no charges for participation for the participants from MSMEs (subject to a maximum of one participants at this Workshop).
For Large Companies, the participation fees is Rs. 2,500 plus 18% GST ie Rs. 2,950 per participant for MCCIA members and Rs. 3,000 plus 18% GST i.e. Rs. 3,540 per participant for non-members. This workshop is Free for UDYAM Registered MSME’s, but prior registration is required.
A Contributor Day at WordCamp Kolhapur 2025 is scheduled for 11th January, and it’s time to contribute back! Anyone from tech or non-tech backgrounds (just WordPress enthusiasts!) can join contributor day.
But What’s Contributor Day?
Contributor Day is where all of us—coders, content writers/bloggers, marketers, translators, and many more come together and contribute to WordPress. You’ll get a chance to work with core contributors, learn new things, and a chance to network with fellow teammates.
Basic Details
Date: January 11, 2025
Time: 8:30 AM – 5:00 PM
Venue: D.Y. Patil School of Engineering & Management, Lien Bazar, Kolhapur
Register:
It’s my first time, can I join?
Yes of course. You don’t need to be an expert coder. On Contributor days, all people are divided into different teams (like Design, Documentation Team, Translations Team aka Polygot etc.) You can contribute to any team of your choice. The WordPress community is very welcoming and inclusive. Everyone has to just follow code conducts guidelines and yeah, you’re good to go! Don’t forget to smile in front of the camera & to enjoy delicious snacks!
Why You Should Join Contributor Days?
For newbies, you get a lot to learn and start a contribution journey right away!
Make new friends in the WordPress community.
Suggest changes and help shape the future of the WordPress platform.
Your work will impact millions of users across the world (and yeah, it gives satisfaction!)
You’ll get a contribution badge on your WordPress.org Profile.
Which Team you should Join?
Core Team: Work on the backbone of WordPress– Code, Testing, and Documentation.
Design Team: For UI/UX Designers, who help in revamping & design new features.
Polyglots Team: Help translate WordPress Updates, Themes or plugins.
Support Team: Help fellow WordPress lovers with their problems(like technical errors on the site, themes or plugins).
Documentation Team: Make sure WordPress.org users have everything explained in simple language.
Photos Team: Add photos to WordPress Photo Directory, an open-source initiative to release photos you clicked into the public domain for the benefit of all.
Themes/Plugins Review Team: Ensure themes and plugins are ready for prime time.
Community Team: Hel[ps in organizing WordCamps, local meetups and workshops!
Meta Team: Work on the backend websites that make WordPress.org.
What do you need to do?
Buy a Ticket, if you haven’t already!
Sign up to reserve your spot.
Bring your Laptop and charger! Make sure it’s fully charged, in case we run into trouble.
Don’t forget your password at your home/hotel!
WordPress gave us roti, kapda, makaan (Food, clothes & home!) and an identity. Since its inception, WordPress has been an open-source project and today it keeps 43% of the web running smoothly!
Let us all come together and contribute back to WordPress!
WordCamp is a 1-2 day event annual event organised by WordPress enthusiasts. The first day is generally “Contribution Day”(People contribute to making WordPress software better) and on the second day, the main event happens. Different tracks and Workshops are planned for all the attendees. The people who organise this grand event from different domains (like bloggers, developers, designers, marketers, business owners etc.). And this accounts for a large number of non-tech people also.
Kolhapur city(famous for its Kolhapuri leather chappals and spicey food!) is hosting the first ever WordCamp on the 11th and 12th of January, 2025. If you are a professional, start a new year by attending WordCamp Kolhapur 2025. It should be on top of your list. Why, you asked?
Till date, I’ve attended 5-6 WordCamps and more than 10 tech events across India. Trust me, I found the WordPress community so inclusive and these events are very valuable for your professional career and growth.
I happen to be a Web Consultant and I got many project referrals from people I meet at these events. We get industry expert insights and a pulse of new industry trends. Let me list down the benefits you get by attending WordCamp Kolhapur!
Benefits of attending WordCamp
1. Learnings from the Industry Experts
WordCamp organisers call for speakers from different domains(like SEO, Marketing, and Automation) and they are renowned people in the WordPress community. These speakers share their knowledge, and real-world experiences (Ask the speaker for PPT in the end!). Their topic of talk centred around coding, design trends, or content strategy. For more information, you can check out the session schedule on the website.
2. Expanding your Network, apart from Linkedin!
I heard people saying “Network is your Networth” and in my experience, it’s damm true! You get a chance to interact with people and networking is just for that. You’ll meet like-minded professionals, speakers, potential collaborators, and even clients. Sometimes you get a chance to talk with the CEO of a plugin/theme development agency or an HR from a leading WordPress company. Building relationships at WordCamp can lead to opportunities you never expected. And most importantly, don’t be shy to talk with people, network and sip an extra cup of tea! (or coffee, I love it)
3. Staying ahead in the game!
When ChatGPT was launched in 2023 for the first time, it created surprises for many of us. it is an exponential development in the tech industry when we compare it with the evolution of search engines or Facebook. The point is, every ecosystem evolves rapidly and WordPress is no exception! Attending WordCamp helps you stay ahead with the latest developments in the WordPress ecosystem. You’ll get to know more about tools (like WP-CLI, Playground, APIs), Data Liberalisation Project and different techniques!
4. Get Inspired or inspire others
Some sessions and case studies are around people/businesses on how WordPress has helped them grow their business. Hearing their success stories and learning from them can definitely spark your ideas and hidden creativity! You might want to develop a theme or brand new plugin. I always keep a notepad and pen with me.Sometimes, when you’re talking with fellow WordPress enthusiasts (about your experience or insight) can get inspired!
5. Affordable Learning Opportunity, with the highest ROI
WordCamps are budget-friendly compared to other professional events. The attendee ticket prices are cross-subsidized from sponsors’ pockets and for that small ticket price, you get access to all sessions and delicious food. Apart from the great learning opportunity, you’ll get swags from organising tea and cool goodies from event sponsors. (Do visit their booth, say thank them!)And the list of benefits goes on!
Final thoughts
WordCamp Kolhapur 2025 is happening at DY Patil College of Engineering & Management, you’re just a mile away from tasting Kolhapur Misal, meeting “Bhavapuu” and networking with like-minded people. These people talk about “open source” rather than office politics and crazy ideas. It’s more than a conference. If you haven’t bought a ticket, buy one here. Don’t miss this incredible opportunity to be part of something bigger than yourself.
On event day, just say “Hi” and start the conversation. Make sure you follow the event code of conduct.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer adipiscing elit. Aenean commodo ligula eget dolor. Aenean massa. Cum sociis natoque penatibus et magnis dis parturient montes, nascetur ridiculus mus. Donec quam felis, ultricies nec, pellentesque eu, pretium quis, sem. Nulla consequat massa quis enim. Donec pede justo, fringilla vel, aliquet nec, vulputate eget, arcu. In enim justo, rhoncus ut, imperdiet a, venenatis vitae, justo. Nullam dictum felis eu pede mollis pretium. Integer tincidunt. Cras dapibus. Vivamus elementum semper nisi.
Procrastination in just an exceptional sense of understanding about when things should actually happen.
Tim Lemons
The Smaller Title
Aenean vulputate eleifend tellus. Aenean leo ligula, porttitor eu, consequat vitae, eleifend ac, enim. Aliquam lorem ante, dapibus in, viverra quis, feugiat a, tellus. Phasellus viverra nulla ut metus varius laoreet. Quisque rutrum. Aenean imperdiet. Etiam ultricies nisi vel augue. Curabitur ullamcorper ultricies nisi. Nam eget dui. Etiam rhoncus. Maecenas tempus, tellus eget condimentum rhoncus, sem quam semper libero, sit amet adipiscing sem neque sed ipsum. Nam quam nunc, blandit vel, luctus pulvinar, hendrerit id, lorem. Maecenas nec odio et ante tincidunt tempus.
Bullet points make a great dot
Great way to make a point
A well-sorted fact
A very informative black spot
Start with One
Then proceed to Dos
Hello from Japan – San
This is Quatre
Aenean vulputate eleifend tellus. Aenean leo ligula, porttitor eu, consequat vitae, eleifend ac, enim. Aliquam lorem ante, dapibus in, viverra quis, feugiat a, tellus. Phasellus viverra nulla ut metus varius laoreet. Quisque rutrum. Aenean imperdiet. Etiam ultricies nisi vel augue. Curabitur ullamcorper ultricies nisi. Nam eget dui. Etiam rhoncus. Maecenas tempus, tellus eget condimentum rhoncus, sem quam semper libero, sit amet adipiscing sem neque sed ipsum. Nam quam nunc, blandit vel, luctus pulvinar, hendrerit id, lorem. Maecenas nec odio et ante tincidunt tempus.
If life gives you lemons.. make an elaborate corporate lemon juice pyramid scheme.
Lemmony Meadow
Image by Matteo-vella at Unsplash.
The image on the left
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Aenean a orci bibendum, egestas quam et, mollis massa. Nam id diam et lacus facilisis viverra in quis metus. Donec nibh mi, porttitor scelerisque molestie ac, pharetra vitae arcu. Morbi sollicitudin, arcu non dignissim luctus, risus massa rhoncus dolor, ut accumsan diam nulla sit amet neque. Etiam quam nibh, porta
The image on the right
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Aenean a orci bibendum, egestas quam et, mollis massa. Nam id diam et lacus facilisis viverra in quis metus. Donec nibh mi, porttitor scelerisque molestie ac, pharetra vitae arcu. Morbi sollicitudin, arcu non dignissim luctus, risus massa rhoncus dolor, ut accumsan diam nulla sit amet neque. Etiam quam nibh, porta ac diam maximus, porta sagittis ex. Cras ac lectus sit amet orci sodales molestie. Morbi interdum lectus in porta pharetra.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer adipiscing elit. Aenean commodo ligula eget dolor. Aenean massa. Cum sociis natoque penatibus et magnis dis parturient montes, nascetur ridiculus mus. Donec quam felis, ultricies nec, pellentesque eu, pretium quis, sem. Nulla consequat massa quis enim. Donec pede justo, fringilla vel, aliquet nec, vulputate eget, arcu. In enim justo, rhoncus ut, imperdiet a, venenatis vitae, justo. Nullam dictum felis eu pede mollis pretium. Integer tincidunt. Cras dapibus. Vivamus elementum semper nisi.
Procrastination in just an exceptional sense of understanding about when things should actually happen.
Tim Lemons
The Smaller Title
Aenean vulputate eleifend tellus. Aenean leo ligula, porttitor eu, consequat vitae, eleifend ac, enim. Aliquam lorem ante, dapibus in, viverra quis, feugiat a, tellus. Phasellus viverra nulla ut metus varius laoreet. Quisque rutrum. Aenean imperdiet. Etiam ultricies nisi vel augue. Curabitur ullamcorper ultricies nisi. Nam eget dui. Etiam rhoncus. Maecenas tempus, tellus eget condimentum rhoncus, sem quam semper libero, sit amet adipiscing sem neque sed ipsum. Nam quam nunc, blandit vel, luctus pulvinar, hendrerit id, lorem. Maecenas nec odio et ante tincidunt tempus.
Bullet points make a great dot
Great way to make a point
A well-sorted fact
A very informative black spot
Start with One
Then proceed to Dos
Hello from Japan – San
This is Quatre
Aenean vulputate eleifend tellus. Aenean leo ligula, porttitor eu, consequat vitae, eleifend ac, enim. Aliquam lorem ante, dapibus in, viverra quis, feugiat a, tellus. Phasellus viverra nulla ut metus varius laoreet. Quisque rutrum. Aenean imperdiet. Etiam ultricies nisi vel augue. Curabitur ullamcorper ultricies nisi. Nam eget dui. Etiam rhoncus. Maecenas tempus, tellus eget condimentum rhoncus, sem quam semper libero, sit amet adipiscing sem neque sed ipsum. Nam quam nunc, blandit vel, luctus pulvinar, hendrerit id, lorem. Maecenas nec odio et ante tincidunt tempus.
If life gives you lemons.. make an elaborate corporate lemon juice pyramid scheme.
Lemmony Meadow
Image by Matteo-vella at Unsplash.
The image on the left
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Aenean a orci bibendum, egestas quam et, mollis massa. Nam id diam et lacus facilisis viverra in quis metus. Donec nibh mi, porttitor scelerisque molestie ac, pharetra vitae arcu. Morbi sollicitudin, arcu non dignissim luctus, risus massa rhoncus dolor, ut accumsan diam nulla sit amet neque. Etiam quam nibh, porta
The image on the right
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Aenean a orci bibendum, egestas quam et, mollis massa. Nam id diam et lacus facilisis viverra in quis metus. Donec nibh mi, porttitor scelerisque molestie ac, pharetra vitae arcu. Morbi sollicitudin, arcu non dignissim luctus, risus massa rhoncus dolor, ut accumsan diam nulla sit amet neque. Etiam quam nibh, porta ac diam maximus, porta sagittis ex. Cras ac lectus sit amet orci sodales molestie. Morbi interdum lectus in porta pharetra.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer adipiscing elit. Aenean commodo ligula eget dolor. Aenean massa. Cum sociis natoque penatibus et magnis dis parturient montes, nascetur ridiculus mus. Donec quam felis, ultricies nec, pellentesque eu, pretium quis, sem. Nulla consequat massa quis enim. Donec pede justo, fringilla vel, aliquet nec, vulputate eget, arcu. In enim justo, rhoncus ut, imperdiet a, venenatis vitae, justo. Nullam dictum felis eu pede mollis pretium. Integer tincidunt. Cras dapibus. Vivamus elementum semper nisi.
Procrastination in just an exceptional sense of understanding about when things should actually happen.
Tim Lemons
The Smaller Title
Aenean vulputate eleifend tellus. Aenean leo ligula, porttitor eu, consequat vitae, eleifend ac, enim. Aliquam lorem ante, dapibus in, viverra quis, feugiat a, tellus. Phasellus viverra nulla ut metus varius laoreet. Quisque rutrum. Aenean imperdiet. Etiam ultricies nisi vel augue. Curabitur ullamcorper ultricies nisi. Nam eget dui. Etiam rhoncus. Maecenas tempus, tellus eget condimentum rhoncus, sem quam semper libero, sit amet adipiscing sem neque sed ipsum. Nam quam nunc, blandit vel, luctus pulvinar, hendrerit id, lorem. Maecenas nec odio et ante tincidunt tempus.
Bullet points make a great dot
Great way to make a point
A well-sorted fact
A very informative black spot
Start with One
Then proceed to Dos
Hello from Japan – San
This is Quatre
Aenean vulputate eleifend tellus. Aenean leo ligula, porttitor eu, consequat vitae, eleifend ac, enim. Aliquam lorem ante, dapibus in, viverra quis, feugiat a, tellus. Phasellus viverra nulla ut metus varius laoreet. Quisque rutrum. Aenean imperdiet. Etiam ultricies nisi vel augue. Curabitur ullamcorper ultricies nisi. Nam eget dui. Etiam rhoncus. Maecenas tempus, tellus eget condimentum rhoncus, sem quam semper libero, sit amet adipiscing sem neque sed ipsum. Nam quam nunc, blandit vel, luctus pulvinar, hendrerit id, lorem. Maecenas nec odio et ante tincidunt tempus.
If life gives you lemons.. make an elaborate corporate lemon juice pyramid scheme.
Lemmony Meadow
Image by Matteo-vella at Unsplash.
The image on the left
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Aenean a orci bibendum, egestas quam et, mollis massa. Nam id diam et lacus facilisis viverra in quis metus. Donec nibh mi, porttitor scelerisque molestie ac, pharetra vitae arcu. Morbi sollicitudin, arcu non dignissim luctus, risus massa rhoncus dolor, ut accumsan diam nulla sit amet neque. Etiam quam nibh, porta
The image on the right
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Aenean a orci bibendum, egestas quam et, mollis massa. Nam id diam et lacus facilisis viverra in quis metus. Donec nibh mi, porttitor scelerisque molestie ac, pharetra vitae arcu. Morbi sollicitudin, arcu non dignissim luctus, risus massa rhoncus dolor, ut accumsan diam nulla sit amet neque. Etiam quam nibh, porta ac diam maximus, porta sagittis ex. Cras ac lectus sit amet orci sodales molestie. Morbi interdum lectus in porta pharetra.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer adipiscing elit. Aenean commodo ligula eget dolor. Aenean massa. Cum sociis natoque penatibus et magnis dis parturient montes, nascetur ridiculus mus. Donec quam felis, ultricies nec, pellentesque eu, pretium quis, sem. Nulla consequat massa quis enim. Donec pede justo, fringilla vel, aliquet nec, vulputate eget, arcu. In enim justo, rhoncus ut, imperdiet a, venenatis vitae, justo. Nullam dictum felis eu pede mollis pretium. Integer tincidunt. Cras dapibus. Vivamus elementum semper nisi.
Procrastination in just an exceptional sense of understanding about when things should actually happen.
Tim Lemons
The Smaller Title
Aenean vulputate eleifend tellus. Aenean leo ligula, porttitor eu, consequat vitae, eleifend ac, enim. Aliquam lorem ante, dapibus in, viverra quis, feugiat a, tellus. Phasellus viverra nulla ut metus varius laoreet. Quisque rutrum. Aenean imperdiet. Etiam ultricies nisi vel augue. Curabitur ullamcorper ultricies nisi. Nam eget dui. Etiam rhoncus. Maecenas tempus, tellus eget condimentum rhoncus, sem quam semper libero, sit amet adipiscing sem neque sed ipsum. Nam quam nunc, blandit vel, luctus pulvinar, hendrerit id, lorem. Maecenas nec odio et ante tincidunt tempus.
Bullet points make a great dot
Great way to make a point
A well-sorted fact
A very informative black spot
Start with One
Then proceed to Dos
Hello from Japan – San
This is Quatre
Aenean vulputate eleifend tellus. Aenean leo ligula, porttitor eu, consequat vitae, eleifend ac, enim. Aliquam lorem ante, dapibus in, viverra quis, feugiat a, tellus. Phasellus viverra nulla ut metus varius laoreet. Quisque rutrum. Aenean imperdiet. Etiam ultricies nisi vel augue. Curabitur ullamcorper ultricies nisi. Nam eget dui. Etiam rhoncus. Maecenas tempus, tellus eget condimentum rhoncus, sem quam semper libero, sit amet adipiscing sem neque sed ipsum. Nam quam nunc, blandit vel, luctus pulvinar, hendrerit id, lorem. Maecenas nec odio et ante tincidunt tempus.
If life gives you lemons.. make an elaborate corporate lemon juice pyramid scheme.
Lemmony Meadow
Image by Matteo-vella at Unsplash.
The image on the left
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Aenean a orci bibendum, egestas quam et, mollis massa. Nam id diam et lacus facilisis viverra in quis metus. Donec nibh mi, porttitor scelerisque molestie ac, pharetra vitae arcu. Morbi sollicitudin, arcu non dignissim luctus, risus massa rhoncus dolor, ut accumsan diam nulla sit amet neque. Etiam quam nibh, porta
The image on the right
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Aenean a orci bibendum, egestas quam et, mollis massa. Nam id diam et lacus facilisis viverra in quis metus. Donec nibh mi, porttitor scelerisque molestie ac, pharetra vitae arcu. Morbi sollicitudin, arcu non dignissim luctus, risus massa rhoncus dolor, ut accumsan diam nulla sit amet neque. Etiam quam nibh, porta ac diam maximus, porta sagittis ex. Cras ac lectus sit amet orci sodales molestie. Morbi interdum lectus in porta pharetra.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer adipiscing elit. Aenean commodo ligula eget dolor. Aenean massa. Cum sociis natoque penatibus et magnis dis parturient montes, nascetur ridiculus mus. Donec quam felis, ultricies nec, pellentesque eu, pretium quis, sem. Nulla consequat massa quis enim. Donec pede justo, fringilla vel, aliquet nec, vulputate eget, arcu. In enim justo, rhoncus ut, imperdiet a, venenatis vitae, justo. Nullam dictum felis eu pede mollis pretium. Integer tincidunt. Cras dapibus. Vivamus elementum semper nisi.
Procrastination in just an exceptional sense of understanding about when things should actually happen.
Tim Lemons
The Smaller Title
Aenean vulputate eleifend tellus. Aenean leo ligula, porttitor eu, consequat vitae, eleifend ac, enim. Aliquam lorem ante, dapibus in, viverra quis, feugiat a, tellus. Phasellus viverra nulla ut metus varius laoreet. Quisque rutrum. Aenean imperdiet. Etiam ultricies nisi vel augue. Curabitur ullamcorper ultricies nisi. Nam eget dui. Etiam rhoncus. Maecenas tempus, tellus eget condimentum rhoncus, sem quam semper libero, sit amet adipiscing sem neque sed ipsum. Nam quam nunc, blandit vel, luctus pulvinar, hendrerit id, lorem. Maecenas nec odio et ante tincidunt tempus.
Bullet points make a great dot
Great way to make a point
A well-sorted fact
A very informative black spot
Start with One
Then proceed to Dos
Hello from Japan – San
This is Quatre
Aenean vulputate eleifend tellus. Aenean leo ligula, porttitor eu, consequat vitae, eleifend ac, enim. Aliquam lorem ante, dapibus in, viverra quis, feugiat a, tellus. Phasellus viverra nulla ut metus varius laoreet. Quisque rutrum. Aenean imperdiet. Etiam ultricies nisi vel augue. Curabitur ullamcorper ultricies nisi. Nam eget dui. Etiam rhoncus. Maecenas tempus, tellus eget condimentum rhoncus, sem quam semper libero, sit amet adipiscing sem neque sed ipsum. Nam quam nunc, blandit vel, luctus pulvinar, hendrerit id, lorem. Maecenas nec odio et ante tincidunt tempus.
If life gives you lemons.. make an elaborate corporate lemon juice pyramid scheme.
Lemmony Meadow
Image by Matteo-vella at Unsplash.
The image on the left
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Aenean a orci bibendum, egestas quam et, mollis massa. Nam id diam et lacus facilisis viverra in quis metus. Donec nibh mi, porttitor scelerisque molestie ac, pharetra vitae arcu. Morbi sollicitudin, arcu non dignissim luctus, risus massa rhoncus dolor, ut accumsan diam nulla sit amet neque. Etiam quam nibh, porta
The image on the right
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Aenean a orci bibendum, egestas quam et, mollis massa. Nam id diam et lacus facilisis viverra in quis metus. Donec nibh mi, porttitor scelerisque molestie ac, pharetra vitae arcu. Morbi sollicitudin, arcu non dignissim luctus, risus massa rhoncus dolor, ut accumsan diam nulla sit amet neque. Etiam quam nibh, porta ac diam maximus, porta sagittis ex. Cras ac lectus sit amet orci sodales molestie. Morbi interdum lectus in porta pharetra.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer adipiscing elit. Aenean commodo ligula eget dolor. Aenean massa. Cum sociis natoque penatibus et magnis dis parturient montes, nascetur ridiculus mus. Donec quam felis, ultricies nec, pellentesque eu, pretium quis, sem. Nulla consequat massa quis enim. Donec pede justo, fringilla vel, aliquet nec, vulputate eget, arcu. In enim justo, rhoncus ut, imperdiet a, venenatis vitae, justo. Nullam dictum felis eu pede mollis pretium. Integer tincidunt. Cras dapibus. Vivamus elementum semper nisi.
Procrastination in just an exceptional sense of understanding about when things should actually happen.
Tim Lemons
The Smaller Title
Aenean vulputate eleifend tellus. Aenean leo ligula, porttitor eu, consequat vitae, eleifend ac, enim. Aliquam lorem ante, dapibus in, viverra quis, feugiat a, tellus. Phasellus viverra nulla ut metus varius laoreet. Quisque rutrum. Aenean imperdiet. Etiam ultricies nisi vel augue. Curabitur ullamcorper ultricies nisi. Nam eget dui. Etiam rhoncus. Maecenas tempus, tellus eget condimentum rhoncus, sem quam semper libero, sit amet adipiscing sem neque sed ipsum. Nam quam nunc, blandit vel, luctus pulvinar, hendrerit id, lorem. Maecenas nec odio et ante tincidunt tempus.
Bullet points make a great dot
Great way to make a point
A well-sorted fact
A very informative black spot
Start with One
Then proceed to Dos
Hello from Japan – San
This is Quatre
Aenean vulputate eleifend tellus. Aenean leo ligula, porttitor eu, consequat vitae, eleifend ac, enim. Aliquam lorem ante, dapibus in, viverra quis, feugiat a, tellus. Phasellus viverra nulla ut metus varius laoreet. Quisque rutrum. Aenean imperdiet. Etiam ultricies nisi vel augue. Curabitur ullamcorper ultricies nisi. Nam eget dui. Etiam rhoncus. Maecenas tempus, tellus eget condimentum rhoncus, sem quam semper libero, sit amet adipiscing sem neque sed ipsum. Nam quam nunc, blandit vel, luctus pulvinar, hendrerit id, lorem. Maecenas nec odio et ante tincidunt tempus.
If life gives you lemons.. make an elaborate corporate lemon juice pyramid scheme.
Lemmony Meadow
Image by Matteo-vella at Unsplash.
The image on the left
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Aenean a orci bibendum, egestas quam et, mollis massa. Nam id diam et lacus facilisis viverra in quis metus. Donec nibh mi, porttitor scelerisque molestie ac, pharetra vitae arcu. Morbi sollicitudin, arcu non dignissim luctus, risus massa rhoncus dolor, ut accumsan diam nulla sit amet neque. Etiam quam nibh, porta
The image on the right
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Aenean a orci bibendum, egestas quam et, mollis massa. Nam id diam et lacus facilisis viverra in quis metus. Donec nibh mi, porttitor scelerisque molestie ac, pharetra vitae arcu. Morbi sollicitudin, arcu non dignissim luctus, risus massa rhoncus dolor, ut accumsan diam nulla sit amet neque. Etiam quam nibh, porta ac diam maximus, porta sagittis ex. Cras ac lectus sit amet orci sodales molestie. Morbi interdum lectus in porta pharetra.
Managing finances is a crucial aspect of modern life. Whether you have a little or a lot, effectively managing your money is key to achieving financial freedom. In today’s world, the term ‘financial freedom’ has become a buzzword, but what does it really mean?
Financial freedom is the ability to make choices about how you spend your money, without being constrained by financial obligations or debt. It means having control over your finances and the ability to live the life you desire, both now and in the future.
The Importance of Effective Financial Management
Effective financial management is the foundation for achieving financial freedom. It involves creating a budget, tracking your expenses, saving for emergencies, and investing for the future. By taking control of your finances, you can reduce stress, eliminate debt, and build wealth over time.
Here are a few key steps to help you manage your finances effectively:
Create a Budget
A budget is a roadmap for your financial journey. It helps you track your income and expenses, allowing you to allocate your money wisely. Start by listing all your income sources and fixed expenses, such as rent or mortgage payments, utilities, and insurance. Then, allocate a portion of your income towards savings and investments. Finally, set aside some money for discretionary spending, such as entertainment or dining out.
Track Your Expenses
Tracking your expenses is essential to understand where your money is going. Keep a record of all your expenses, either manually or using budgeting apps or spreadsheets. This will help you identify areas where you can cut back and save more.
Save for Emergencies
Building an emergency fund is crucial for financial security. Aim to save three to six months’ worth of living expenses in a separate savings account. This fund will provide a safety net in case of unexpected events, such as job loss or medical emergencies.
Pay Off Debt
Debt can be a significant obstacle to achieving financial freedom. Make a plan to pay off high-interest debt, such as credit cards or personal loans, as quickly as possible. Consider consolidating your debt or negotiating lower interest rates to accelerate the repayment process.
Invest for the Future
Investing is a powerful tool for building wealth over time. Start by setting aside a portion of your income for long-term investments, such as retirement accounts or index funds. Consult with a financial advisor to create an investment strategy that aligns with your goals and risk tolerance.
Conclusion
Managing your finances effectively is the key to achieving financial freedom. By creating a budget, tracking your expenses, saving for emergencies, paying off debt, and investing for the future, you can take control of your financial journey and live the life you desire. Remember, it’s never too late to start managing your finances and working towards financial freedom.
जीवन फार खट्याळ आहे. त्याचा नटखटपणा दुःखाच्या समुद्रावरून, सुखाच्या हिमालयावरून अन् क्षणिक वाळवंटी तर क्षणिक स्वर्गीय सहवास देतो.
जीवनाच्या या अनंत चक्रातून बाहेर पडायला स्वप्नात जिद्द हवी आणि आपल्या वाट्याला आलेल्या परिस्थितीमध्ये डोळ्यात डोळे विजयाच्या प्रतिमा बघण्याची हिम्मत हवी…
तुमचा भूतकाळ तुम्हाला नीट श्वास घेऊ देत नसेल, तुम्हाला नीट जगू देत नसेल तर तुम्ही भाग्यवान आहात. ज्यांच्या भूतकाळामध्ये रक्तबंबाळाची निशाणी आहे, त्याच्या भविष्यामध्ये शौर्याची गौरवगाथा असते हे कदापि विसरू नये…
तथापि भूतकाळाचा बाऊ करता-करता वर्तमानाचा अपमान करणे योग्य नव्हे.
त्यामुळे आतां;
जागं होवाच लागेल…
इतिहास घडवावाच लागेल…
प्रवास सुरु करावच लागेल…
प्रवास…
प्रत्येकाचा प्रवास आईच्या गर्भशायतच सुरू होत असतो. तो गर्भ विविधतेने नटलेल्या साम्राज्यात येण्यासाठी उत्सुक असतो, आतल्या-आत धडपड जोरात असतो. ‘गर्भ’ स्वर्गापरी असतो असं म्हणण्यात जराही अतिशयोक्ती होणार नाही.
अशा प्रवासाची चोफेरी सफर धन-दौलत, गरिबी-श्रीमंती, न्यायी-जुलमी, स्वार्थी-कपटी, मृगजळी वळणावरून होत असते.
पुढच्या प्रवासात मी-तू-ते-तो-ती असे अनेक जण जन्माला येतात.
जीवनाच्या अथांग प्रवासात अनेक लोक सोबतीला येतात. त्यामधले काही लोक वेगळ्या दिशेला जातील.त्यांच्या मस्तकामध्ये परिस्थितीने निर्माण केलेल्या विचारांवर त्यांचा प्रवास चालू राहील. ‘सोबतीच्या’ प्रतिज्ञेला घट्ट मिठी मारून बसण्यात काही अर्थ नाहीये. वेळ आल्यावर प्रतिज्ञेला राम-राम ठोकून क्षितिजकडे स्वारी घ्यावी लागते.
मानवी स्वभाव आणि आदर्श विचारधारा कृतार्थापासून रोखू शकत नाही. त्यामुळेच स्वतःची पाठ कणखर ठेवून उन्हा-तानात, थंडी-पावसात प्रवास करण्याची सवय असावी लागते.
निसर्गाने निर्माण केलेल्या नियतीला नमस्कार करत आत्मशोधी अमृतासाठी खडतर काटेरी वळणावर चालावच लागतं.
हा ‘प्रवास’ कदाचित आयुष्याला कलाटणी देऊन विजयाची तोरण बांधण्यासाठी अतुरावस्थेत घड्याळाचे काटे मोजतोय.
India is home to the largest number of child brides in the world: 223 million child brides – a third of the global total. While it is illegal for girls under the age of 18 to marry in India, estimates suggest that at least 1.5 million girls under age 18 get married in India each year. Nearly 16 per cent of all adolescent girls aged 15–19 are currently married. Recent evidence, though sparse, highlights the persistence of family-arranged marriages without meaningful consent.
It’s the story of my great grandma, Motabai. My mother used to tell me about her. Informly, she got married when she was sleeping in her babyhug and formally when she attained 12 years. She was prettiest among all the women’s living in ‘Sevabhaya Tanda’. She had bluish eyes and curly hair. Everyone in Tanda worshiped her as she resembled Goddess Durga. And every year, Maharaja Ranjit Sing from Jodhpur used to see her dance at Holi festivals.
Year 1919 was the end of world war I and she died at the age of 17. It was her 5th childbirth delivery. Due to her social influence on the Banjara community, Britishers had to set up a committee to investigate the matter. In 3 months, a report came and her death was a result of early childhood marriage. After 10 year, in 1929 Britishers passed Child Marriage Restraint Act to curtail this practice.
After 75 years of Independence, on one hand we have been celebrating ‘Azadi ka Amrit Mahotsav’ and on the other hand, children in our country are getting married on every single day. They do not even attain 18 years. In some cases, parents of the two children (the girl and boy) arrange a future marriage. It ends their childhood. It negatively affects children’s rights to education, health and protection. These consequences impact not just the child directly, but also their family and community. Child marriage places them at high risk of violence, exploitation, and abuse. It affects both girls and boys, but it affects girls disproportionately.
Child marriage is widespread across India, with nearly half of brides married as girls. And it is still prevalent in rural areas(48%)and in urban areas(29%). According to the National Family Health Survey 40% of the world’s 60 million child marriages take place in India. Also India has the 14th highest rate of child marriage in the world, according to the International Center for Research on Women.
Child marriage, a deeply rooted social norm is the result of the interplay between economic and social forces. Usually a combination of poverty, the lack of education, continued perpetration of patriarchal relations encourages child marriage. Some Studies show that lack of education is a big determinant of the age of marriage. Around 45% of women with no education and 40% with primary education married before the age of 18.
Poverty is another reason behind early marriages in rural areas. Most families have large family sizes and most parents are unable to take care of their children. Thus, early marriages are seen as opportunities to reduce this burden. Apart from poverty, weak law enforcement, patriarchal norms and concern about family honor are factors contributing to early marriage. There are also variations across different groups, particularly excluded communities, castes and tribes – although some tribal groups, have lower rates of child marriage compared with the majority population.
As a result of norms assigning lower value to girls, they are expected to undertake household responsibilities in preparation for their marriage. They are often seen as a liability with limited economic roles. Women’s work is confined to the household and is not valued. In addition, there is the problem of dowry which get increses as age of child and hence, it perpetuates child marriage.
In 2019, I had interviewed some girls from Budhwar Peth along with my colleagues and members from recognised NGOs. It was shocking for me that many poor families sold thier daughters into prostitution for sack of money and run the family.
During COVID-19 pandemic, many people in India have lost their jobs and life savings. This has forced parents to marry off their daughters at an early age to reduce the financial burden. As per the data published by ChildLine India, Madhya Pradesh recorded 117 child marriage cases and 204 in Telangana in just three months of the lockdown from April to June 2020.
Child marriage negatively affects the Indian economy and can lead to an intergenerational cycle of poverty. Girls and boys married as children more likely lack the skills, knowledge and job prospects needed to lift their families out of poverty and contribute to their country’s social and economic growth. It also leads girls to have children earlier and more children over their lifetime, increasing economic burden on the household. According to estimation, child marriage cost economies at least 1.7% of their GDP. It also increases total fertility of women by 17 percent and it hurts developing countries battling high population growth.
A girl who is married as a child is more likely to be out of school and can’t develop her personality. She is more likely to experience domestic violence and have children when she is still a child. Like Motabai, there are more chances of dying due to complications during pregnancy and childbirth.
While there has been a decline in the incidence of child marriage nationally(from 54% in 1992-93 to 33% today). This significant reduction of child marriages in India can be attributed to multiple factors such as increased literacy, better access to education for girls, strong legislation and migration from rural areas to urban centres. Also proactive government investments in adolescent girls, and strong public messaging around the illegality of child marriage and the harm it causes are also among the reasons for the shift.
Some evidence shows that critical game changers for adolescent girls’ empowerment include postponing marriage beyond the legal age, improving their health and nutritional status, supporting girls to transition to secondary school, and helping them develop marketable skills. It helps them to realize their economic potential and transition into healthy, productive and empowered adults.
Government of India has already enacted laws like Child Marriage Prohibition Act 2006 and started many initiatives like Beti Bachao Beti Padhao, Sukanya Samriddhi Yojana to incentivize the people to give equal treatment to their daughters as their sons. Some national schemes like Dhanalakshmi, Rajiv Gandhi Scheme for Empowerment of Adolescent girls (SABLA) addresses the problem of child marriage directly and indirectly. Also the Conditional Cash Transfer(CCT) scheme tries to ensure education of girls.
Basically, child marriage in India is a complex problem involving socio-cultural and structural factors. It needs ‘scale-up strategy’ to prevent child marriage and increase adolescent empowerment by working with government, partners and relevant stakeholders from the national level down to the district level. Among all, higher education, imparting life skills and employment opportunities should be ensured. This will give them financial freedom and family decision making power.
Government has a vital role to end child marriages. They needs to enforce Prohibition of Child Marriage Act, 2006 strictly in true letter and spirit. It also needs strenthen child marriage telephone hotline as implemented by Odisha Child Marriage Resistance Forum. Government’s partnerships with civil society organizations and communities are key to supporting community mobilization efforts and mindset changes. In addition to this, partnerships with the media(like the Satyamev Jayate show by Amir Khan) are very important for raising awareness.
Recent analysis by UNICEF points out that India is home to the largest number of child brides in the world. Nearly 223 million child brides – a third of the global total. Around 16% of all adolescent girls aged 15–19 are currently married. Recent evidence highlights the persistence of family-arranged marriages without meaningful consent.
Child marriage is included in SDGs, under Target 5.3 “To eliminate all harmful practices, such as child, early and forced marriage and female genital mutilation”. And on global level, UNICEF and UNFPA have joined forces through a Global Programme to Accelerate Action to End Child Marriage, where for the first time existing strategies in areas such as health, education, child protection, nutrition and water and sanitation have been brought together to address child marriage in a holistic manner.
To achieve the commitment of ending child marriages by 2030, it becomes important to integrate the COVID -19 responses with child marriage elimination efforts. Some scholars argued that incresesing marriage age, recognising marriatal rape, focus on girls education and democratisation of child elimination at grassroot level are important milestones to achieve in times to come. End to child marriages is a long journey. There are many beautiful ‘Bharat Mata’ who want to live their life. The holy God gifted us to make this ‘Bharat Bhumi’ more prosperous. Till then we need to make sure that another ‘Motabai’ should not become the victim of child marriages.
🔅🔅🔆🔅🔅
Note: This particular essay was written for ‘Shinkshanganga IAS Forum’.
🎯 References:
Report/Case Study:
Child Marriage Country Profile India, 2021 by UNICEF
It was mid-March 2022. The spring season was at its peak to start. And after 2 years of online education in the backdrop of Covid-19, we were in an offline education system. We knew that there would be no ‘Google Baba’ in final exams. All my classmates started worrying about it, so I’m I. And everyone started attending regular lectures. I and my friends from Niljyoti Society also started going to college regularly.
It was 11:00 am on Thursday and we had a Political Science lecture. We all went to the PG6 classroom. Our faculty came to the class and wrote ‘Chapter 1: Nationalism’ on the blackboard. She gave the attendance sheet to Mukta, one of the regular students and told her to circulate it in the classroom. And then she started firing words like a Pub-G Warrior. I couldn’t catch a single word.
Last night was a bit unusual for me. I went to bed at 11:15 pm but I couldn’t sleep till 4:00 am. Thus, no doubt that I was sleeping in the classroom, like a ‘Kumbhakarna‘. And I went into a deep sleep. A stage when you’re tired and you feel like you wanna sleep, you’re actually in heaven.
In my dream, I felt like I was listening to a 40-45-year-old fellow, with a long white beard. Probably he was Tagore. A man who wrote the national anthem of two nations. And there were 6-7 gentlemen who were just sitting near him on a large podium. They looked like Gandhi, Nehru, Patel, Savarkar, Ambedkar and Bose.
Tagore was going to talk about nationalism to the people who died in World War II. The surrounding atmosphere was cool. The birds around were chirping. Children were playing in the open air. This was a replica of Santiniketan 2.0 in heaven. Before he started his talk, I googled its definition.
Google said, “an identification with one’s nation and support for its interests, especially to the exclusion or detriment of the interests of other nations.”
He started his talk; “I wrote an essay in 1917 titled ‘Nationalism in India,’ in which I consider the specific challenges faced by India in developing a national self-consciousness as well as the need for that consciousness to be grounded in Indian cultural sensibilities. And even today the real problem of India is not political, but it is social. It is a condition that prevails not only in India but among all nations. I am not against one nation in particular, but against the general idea of all nations.”
“What is the Nation?” He asked the audience. And then after a few seconds, he answered himself.
“….the wisdom of the Nation is not in its faith in humanity but its complete distrust… Yes, this is the logic of the Nation. And it will never heed the voice of truth and goodness. I considered the ideals of nationalism inherently problematic because it leads to moral corruption, moral degeneration and mistreatment and are contrary to simple living or moral ideals of individuals. In my writing I have utterly said that nationalism was something that serves nations’ self-interest; it doesn’t serve the individual self-interest, which is not at all acceptable. It is a very jingoistic or xenophobic response to the explanation of the nationalism that perpetuates violence and stress between communities and the state or the nations.
Now he increased his pitch. I thought he was attacking the idea of nationalism itself.
“According to me, nationalism by itself cannot act as a magic wand capable of conjuring away the numerous divisive forces. Nationalism is a great menace, if blown by force, would wreak havoc in India. It is the particular thing which for years has been at the bottom of India’s troubles. It is not ‘a spontaneous self-expression of man as a social being, but rather a political and commercial union of a group of people, in which they congregate to maximise their profit, progress, and power; it is the organised self-interest of a people, where it is least human and least spiritual”. I see nationalism as a recurrent threat to humanity, because, with its propensity for the material and the rational, it trampled over the human spirit and human emotion; it upset man’s moral balance.
“By the way, Patriotism is a good substitute for nationalism,” said Netaji Bose.
“Apparently yes, but patriotism can’t be our final spiritual shelter. I will not buy glass for the price of diamonds and I will never allow patriotism to triumph over humanity as long as I live.
“Do you know why I’m saying so?” He looked around the podium and started speaking again in a normal tone.
“Patriotism, whenever power is passed up, would unleash devastation in India. Patriotism isn’t an unconstrained self-articulation of man as a social being but instead a political or business association of a ground of individuals in which they gather to expand their benefit, progress and force. It is simply the sorted out enthusiasm of a people, where it is least human and least otherworldly. I regarded patriotism as a repetitive danger to humankind because of its affinity for the material and the normal it stomped on the human soul and human feeling. It agitates man’s ethical parity.”
He asserted firmly, “India has never had a genuine feeling of patriotism and that patriotism has for quite a long time been at the base of India’s difficulties. My perception of nationalism has mainly relied on ancient Indian philosophy, ‘a Visva-Bodh’-a world-consciousness, in which every country would keep alight its lamp of mind as its share in the illumination of the whole world or humanity. A universal society, where the world was accepted as a single nest. In this way, I was striving to dissociate myself from the general belief of nationalism and trying to associate it with ideas such as peace, harmony and welfare in my essay nationalism. If anyway India decides to contribute to the world; it should be only in the form of humanity.
I got a little bored listening to an old man. There was nectar in a large pot, freely available for everyone. At that moment, I thought I should call them ‘Anti-National’. These people were having fun in heaven and we didn’t even have proper drinking water in our locality. While I was about to create chaos, I looked around. But there was no one to pay attention to me. So with the greatest disappointment, I drank two glasses continuously. I was the best opportunistic person on the earth, to enjoy nectar and represent my countrymen.
And again I started listening to him.
“My idea of humanism goes beyond any boundaries or barriers and seeks at large a common place where humanity comes before any other kind of identity. The saints such as Nanak, Kabir,and Chaitanya ignited the flame of humanism in Indian minds. But unfortunately, it faded over time with an aggressive rise of racism and caste-based disintegration of our society.”
He got a little cough. Sarojini Naidu, looked like my grandma. She brought a glass of water for Tagore. He sipped twice and again started talking.
“Yesterday I was reading the ‘Glimpses of India by Nehru’ and today I certainly claim that India has never had a real sense of nationalism and that nationalism has for years been at the bottom of India’s troubles. I have gone through New Education Policy 2020. There was no mention of value education. Indians should fight against the education which teaches them that a country is greater than the ideals of humanity. I’m I right, Ambedkar?
Yes, man! Ambedkar answered softly.
He added, “Nationalism was the breeding ground for imperialism. I also found the obsession with nationalism as a source of war, hatred and mutual suspicion between and among the nations. And I viewed nationalism as a danger to humanity. My animosity to nationalism is not that I was not patriotic or that I was anti-West. I believed in a symbiosis of the East and West, a ‘deep association’ or a living relationship between the two cultures; a creative unity that was possible only when the East had discovered its soul and its own identity.”
Gandhi raised his hand. Tagore stopped for a moment.
“Gurudev, can I clarify the misconception around Ramrajya?”
“Yes please…!” Tagore accepted it positively.
“I was saying the same thing in my discourse of Ramrajya. I want everyone to preach and practise the non-violence at the individual level. This is the true decentralisation of humanity. “
While Gandhi was clarifying ‘Ramrajya’, Nehru raised his hand.
“Can I add something to your discussion?” He asked gently.
“Yes ,yes… Go ahead… ” Tagore responded positively.
“We should follow our Upanishads and our saints who taught us the idea of fraternity, brotherhood and equality, which can make any country strong. It is really important for our divided society. Part of how weIndianss get intimidated by the idea of westernisation, forgetting our roots has become the major reason why we get confused with the true essence of national self-consciousness.”
Savarkar stopped Nehru in between and said;
“You don’t teach us about western culture. I have seen your photos with an English lady, you too had a cigar in your hand.”
“Where did you see them?” Patel asked.
“I received it on my WhatsApp Bruhh…!”
“People made me a PM candidate against Nehru…” Patel said.
“Nehru Ji, you continue…” He added.
Nehrustatedd ,“There is a need to prove our humanity by solving the internal differences through mutual help and finding some true basis for reconciliation. The concepts and practices of civilization, nationalism, and community are directly concerned with the nature of modern political power and its underlying assumptions about human life.”
With a little pause in the air, Swami Vivekananda said, “When you borrow things that do not belong to your life then they only serve to crush your life. Therefore, India, in my opinion, should follow her destiny rather than merely imitate the west.”
For a moment, everyone went into silence.Dr. Ambedkar took an opportunity and added, “The ideas like purity and impurity of race have massacred millions over centuries. Even two World Wars and other racial conflicts were provoked based on the false notions of superiority. Nothing as such has existed in this world where men and women can be straightway divided and disintegrated.”
After listening to Ambedkar,Tagore looked at the mic and started speaking again. “I believe, only those peoples who have survived and achieved civilization who have this spirit of cooperation strong in them receive a cardinal significance. At large, human beings all over the world should glance only through the mirror of cooperation and humanity. I do consider that apart from political freedom, freedom of mind is more important. The Euro-centric notions of freedom have forced us to consider political freedom as an ultimate destination in the journey of the freedom movement in our country. Blind faith in Europe will instead increase our greed for possession. Hence, we should give up this narrowness and be more comprehensive in our inward and outward expressions that extend freedom of mind. Ultimately, this freedom of mind finds harmony with the human soul and at large human life. Nations with spiritual integration, love, and sympathy for others may find a permanent place in any age. Thus, nationalism of any kind is nothing but a mixture of integrated ideals of humanity and human welfare. It should be a tenable progression that outsets within.”
While Tagore was speaking Jinnah joined us a bit late. He was holding the newspaper in his hand. He was standing near me. I could see the headline titled; “Pak PM resigned, an unending road ahead…”.
Jinnah spoke to Tilak, “The world politics today indicates its growing narrowness in the form of mounting significance given to the politics of dominance and also to the theory of division…”. Before he spoke furthermore, Tilak stopped him. “Friends, we will discuss it in the evening.”
Tagore continued speaking; “Let your crown be of humility, your freedom the freedom of the soul. Build God’s throne daily upon the ample bareness of your poverty, and know that what is huge is not great and pride is not everlasting. My vision might seem idealistic but it is perhaps, not unattainable. It calls for humanitarian intervention into present self-seeking and belligerent nationalism, through the introduction of a moral and spiritual dimension in the institutions.”
Tagore ended his words with a poem;
“My brothers, when the red light of conflagration sends up its crackle of laughter to the stars, keep your faith upon those stars and not upon the fire of destruction…
Be not ashamed, my brothers, to stand before the proud and the powerful
With your white robe of simpleness.
Let your crown be of humility, your freedom the freedom of the soul.
Build God’s throne daily upon the ample bareness of your poverty
And know that what is huge is not great and pride is not everlasting.”
In the end, Netajicame forward and gave orders for “Jan-Gan-Man…”. I asked Bose; Netaji, is it compulsory to recite the anthem?
“We do not have any problem, but in case you wanna live in heaven, you need to stand and sing with us. Else you’ll be declared ‘Anti-National’ by the rest of Indians…” he replied calmly.
At the same time, Patel questioned, “do we want national unity in its physical and outer oneness or by togetherness by the beauty of heart?”
“Let people decide at their level. And by the way, contemporary India needs to understand it in the best of its interest.” Gandhi pointed out.
Lata didi, the nightingale of India started singing rastrageet. We too all sang in loud and clear voices. At the end of the national anthem, Bhagat Singh shouted; “Bharat Mata Ki,…” and I woke up responding “Jay…sss!” loudly.
I saw everyone in the classroom looking at me. I felt like I’m an alien in the room. Oh my god! I was sleeping on a bench, and screamed like hulk.
I said, “I’m so sorry…!”
Rohit asked me, “What happened bro? Is it alright?”
“Yeah I’m fine,.” I replied.
Shivraj offered me water. I drank nearly half a bottle and thanked him. I came to my normal senses.
Then my teacher announced, “You have to write an assignment on Nationalism, Liberalism or Marxism and it’s for 20 marks”
After 10-15 minutes the lecture came to an end. At the end of the lecture, Prajwal came to me and asked me about notes. I nodded my head negatively and told him to look out for Pritish. He might have noted down everything.
Everyone went to the main building.
I left with Aurobindo’s definition of nationalism, written on the blackboard. “The concept of humanity is much bigger than the narrower concept of nationalism, and in all of that, the individual role is really important is what Tagore tried to reflect.”
🔅🔅🔆🔅🔅
🎯 References:
‘Nationalism in India’ by Rabindranath Tagore, 1917.
Rabindranath Tagore: Selected Essays’ published by Rupa Publications India Pvt. Ltd.
Classroom Lecture: Notes on Nationalism given by Faculty
Online Resources:
Video lecture on Rabindranath Tagore: Nationalism by Dr. Mithlesh Kumar Jha from Dept. of Humanities and Social Sciences, IIT Guwahati (This video is available on channel named NPTEL IIT Guwahati dated 05 August 2018) https://youtu.be/hdHfwCJ2xc8
The author has dedicated his book to John Rawls for his contribution in the development of “Theory of Justice”.
Rawls tried to prove ‘Justice as Fairness’ with Liberty Theory and Different Principles. He argues with rationality and reasonability based on a veil of ignorance,where you as a womb don’t know anything about sex, religion, economic status but you desire and expect just a fair world outside.
Here in this book, Author criticised Rawls Fairness as a differential principle and tried to give a more comprehensive basic factor of justice. Sen talked about Capability Approach. According to him, the well-being of the person should be evaluated on the basis of their Capability. The principle of Capability refers to the set of valuable functionings that a person has effective access to. Thus, a person’s capability represents the effective freedom of an individual to choose between different functioning combinations – between different kinds of life – that she has reason to value.
Examples of functioning are such diverse things as working, resting, being literate, being healthy, being part of a community, being able to travel, and being confident. Functionings “together constitute what makes a life valuable” and are “constitutive of a person’s being”.
With evolving societies & increasing complexities; we are supposed to fulfil the demands of our nation with universal & International standards keeping the core value of human rights at policy formulations. There has been a paradigm shift in redefining Human Rights in the 21st century.
In the present time we need to have a constructive debate, discussion at individual, civil society level keeping the diversity and practices of different communities, ethnic groups, tribals, vulnerable sections of society(children, women, LGBTQ+, PVTGs). Along with this, it’s time to recognize, respect & implement all the laws which intend to redefine justice based on capability and to ensure human rights of individuals in letter & spirit. Not only this; there are different vulnerable sections of society like widows, their children, old age people, rights of transgender & people/their relatives suffering from human right violation at jail or being falsely accused & not getting the right to express their innocence.
In the same way, state administration should expand its capabilities in order to bridge trust and credibility of function. Thus it needs Police and Judicial Reform. It is also required to have Prison Reformation, Rehabilitation and Reintegration.
Sen beautifully demonstrates the general problem of finding a definition for justice in a world where people see fairness as that which is most beneficial to them. He quotes Shakespeare’s “King John”:
Well, whiles I am a beggar, I will rail
And say there is no sin but to be rich;
And being rich, my virtue then shall be
To say there is no vice but beggary!”
Sen therefore makes a strong case for seeing the world with open-mindedness and from multiple points of view (In a Shakespearean way, maybe!), in order to establish not only a social contract for basic human rights, but the best possible freedom of choice for every single individual. What convinces me most in this context is that he is completely realistic about the discrepancy between a utopian, perfectly just world and the real state of affairs. He urges the reader, however, not to give up the fight for gradually enhanced justice just because perfect justice is not achievable at the moment. Achievement in one area will lead to a better, more stable platform for other causes.
Focusing on global education will support the fight for sustainable development, for a better environment as well as the fight against over-population and terrorism in a long-term perspective, even if it does not address these issues explicitly.
Another argument that struck me as important is the responsibility of a person in power to do whatever is possible for general justice. Sen goes beyond the idea of mutual benefit as a means to reach a just social contract between people or states, and argues that a person with more power than others has an asymmetric responsibility to work for the benefit of others, comparable to the role of a parent towards a child, which would not be able to survive without support. In a just society, power and responsibility must be linked.
Sen sees independent and free critical media and democratically elected leadership as massively influential in the process of achieving justice. Ethical Journalism which respects and supports the personal space for accused where matter is sub-judicious. In today’s time we need to protect the privacy of individuals as shown in a Netflix Documentary ‘Social Dilemma’.
As our world grows more globally interconnected (which is a fact, whether we like it or not), we need to learn to look at things from the outside, to see the diversity of choices that are possible, and just. We need to enforce the general right of every single human being to be safe, educated, healthily fed and sheltered, and at the same time embrace the multiple ways in which this can be achieved. We all have complex identities. Nuclear technology advancement which might affect global society as a whole needs more limelight. We have seen state responses in Bhopal Gas Tragedy and Chernobyl.
Surrogate advertisement, data and privacy protection, mental nealth issues, marital rape cases are some of the emerging issues which deteriorate person’s capability and enjoy basic human rights.
We need multiple connections to fight for a justice that does not end where personal benefit. Referring to his belief that all communities and states were interrelated, Martin Luther King wrote, “Injustice anywhere is a threat to justice everywhere…” Hard enough, but we have plenty of time while we are waiting for Utopia.
It was around 2:30 am on 6 December 2021. I know, I was dreaming in a deep sleep. I was walking in heaven. Meanwhile, I saw Dr.Babasaheb Ambedkar reading the newspaper.
I said, “Hello Sir, It’s more wonderful to see you physically than a book holding statue.”
He replied sarcastically, “Oh really!”
“Yes Sir” I answered undoubtedly and asked, “Can I have a Selfie with you Sir?
I want to put it on my Insta story”
“Yeah sure, why not buddy… ” He replied calmly.
I took 2-3 selfies from different angles and uploaded it as my Instagram story.
I thanked him and started walking towards Mahatma Gandhi, a non-violent guy having millions of followers in the twentieth century. But suddenly Dr. Ambedkar called me back.
“Listen son, accept this book as a gift from my side”.
I was not keen to take the book but I accepted it after looking at the faces of Nehru, Patel, Bosh and Baghat Singh who were just standing next to him.
On the same day, a 12 hour Continuous Reading Programme was arranged by Ambedkar Student Organization in Fergusson College. I participated in that program because my girlfriend wanted me to join. And I choose to read the same book gifted by Ambedkar.
He wrote,
“The lack of education is the main cause for the backwardness of poor people. I strongly believe that education should be a priority of our society and utilized for the growth of individuals with character.
Knowledge means light. This light lays the foundation of culture and civilization. Thus socialisation and moralization of man is the purpose of higher education. It is a base of society where the minds of the students are cultured. This is a factory of making good citizens. One should prefer humanistic education which enables a man to rediscover himself and ensure freedom rather than being a student of the church, school or the state.
I took a sip of water and continued my reading;
I want a type of education that not only inculcates awareness and fulfilment of human rights among citizens but also teaches human dignity, fraternity and justice. This will bring social, economic and political transformation of individuals. I’m a staunch opponent of casteism, untouchability, social discrimination, social inequality, women inequality and I consider education as an important tool to eliminate existing social inequality and injustice in Indian society. It will establish equality, brotherhood, co-existence and mutual acceptance in society.
He added, I remember delivering a lecture on 20th July 1942 at Nagpur. I said “I measure the progress of a community by the degree of progress which women have achieved” and even today, I want to stress the same. Being a mother, she is nearest to the children in a family, and she is the child’s first teacher. They can incorporate positive values and virtues in their children.
The last page of the book gave me an idea of current challenges to New Education Policy (NEP), 2020. He said,
My dear follows,
The ability to create something new, to find the answer of questions in a logical way, to express oneself with confidence, to put the inner ideas properly in front of an audience and the basic knowledge of the concepts are absent in the students. The students should be shaped as per the need and requirement of the society and nation. Thus, I suggest three main objectives for policy makers: recasting the aims and purposes of education, education as an instrument of substantive equality, and more focus on vulnerable sections of society like women, disabled, tribals and LGBT+.
I do appreciate parliamentarians for enacting Fundamental Rights to Education, 2002 and including it into Article 21A of the constitution.
Not only this, an educated man without character and humility is more dangerous than a beast. If his education is detrimental to the welfare of the poor, the educated man is a curse to society…
I was getting bored but meanwhile,I got a cup of tea and biscuits. I tried to imitate his library incident, but I failed. So I continued reading.
He said-
An important aim of education is to make a person capable of earning a living or making him self-dependent. Thus,in today’s world, I emphasise technical education more and consider it necessary for the rise of the deprived classes in society. If education is provided in the child’s mother tongue then it is easy for the child to understand. But at the same time he required each student to have knowledge of at least one foreign language. So that he can understand what is happening in the whole world.
I have great regard for my teachers. Role of a teacher in higher education is of utmost importance. If we have good teachers, then we will be able to create a good civilization. A good teacher should have a positive and egalitarian attitude towards all sections of the society. Along with this I recommended that qualifications and other abilities of teachers should be checked exclusively while appointing them in schools or universities.
To conclude, I’m a supporter of my mentor John Dewey’s view of democratisation and universalisation of education. This will make an inclusive and peaceful society. Ultimately, our country can make progress.
After 12 hours of reading, I came back to the main gate. One note written on a piece of paper fallen from that book…
The letters written on note were-
“…Instead of building my statutes on your campus, build a good inclusive library.
I will be really happy to be a member of that library!”
I remember, when I met him in a dream he was reading the newspaper’s top heading…
“After election; 5,800 Cr will be allotted for building Dr.Ambedkar’s Biggest Statue”
References:
Bhagyaya (2015) : Anupam Rashtra Bhagat. Panchjanya, April, 2015, pp. 16-20.
Government of Maharashtra, (1982) : Babasaheb Ambedkar: Writings and Speeches, Vol. 2.
Nithiya, P. (2012) : Ambedkar‟s vision on the Empowerment of dalit education. International Journal of Multidisciplinary Educational Research. 1 (2), 47-52
मानवाच्या उत्क्रांतीबरोबर प्रसार माध्यमाचा वापर आणि विकास होत गेला. प्राचीन काळात माणूस आपला संदेश दूताद्वारे व कबुतराद्वारे पाठवत असे. सोळाव्या शतकात पाश्चात्य देशांनी विज्ञानात अफाट झपाटी मारायला सुरुवात केली. मग पुढच्या काळात टेलिग्रामचा शोध लागला, नंतर टेलिफोन आणि हल्ली टीव्ही, संगणक, मोबाईल, इंटरनेट यांच्या शोधामुळे सर्व विश्व एक मुठीत असल्याचा आज आपल्याला भास होतो. सोशल मीडियामुळे आपण देश-प्रदेशाच्या पलीकडे जाऊन लाखो किमी. अंतरावर देखील संभाषण साधू शकतो, आपल्याला हव्या असलेल्या बातम्या काही सेकंदात प्राप्त करू शकतो. एवढचं नव्हे तर आपण अमेरिकेत शिकवत असलेल्या गोष्टी घरबसल्या अभ्यासू शकतो. आपत्कालीन परिस्थितीमध्ये काही वेळातच ‘रक्त पुरवठा’ होतो. चीनमध्ये धुमाकूळ घालणाऱ्या ‘करोना’ विषाणूबद्दल देशाच्या विविध कोपऱ्यात माहिती पोहचली. या सर्व गोष्टी तंत्रज्ञानाने मानवाला दिलेली एक सुवर्ण-शिदोरी होय.
आपले वयक्तिक विचार लोकांसमोर मांडण्यासाठी हल्ली लोक फेसबुकचा मोठया प्रमाणावर वापर करत आहेत. कोणी लोकांना चांगली माहिती देतंय तर कोणी माहितीच्या आधारे लोकांमध्ये भांडण पेटवतय. मिर्झापुर या मालिकेत दाखवल्याप्रमाणे जर तुम्हाला तुमच्या बंदुकांचा व्यापार वाढवायचा असेल तर लोकांना त्याची गरज भासेल अशी अस्थिरता निर्माण करणं गरजेचं ठरतं. त्याचप्रमाणे बुद्धिजीवी समाजमध्ये राजकारण चालू ठेवायचं असेल तर ‘भक्त’ प्रजाती निर्माण कराव्या लागतील हे सगळेच नेते समजतात. यामध्ये सोशल मीडिया हे त्या लोकांसाठी सगळ्यात चांगलं माध्यम आहे. विडिओ, फोटो आणि लेखाच्या मदतीने लोकांपर्यंत जाती-धर्माचे डोस पोहचले की गांडुळाप्रमाणे लोकं सळसळ करायला लागतात. बौद्धिक पागलपंतीच्या यादीत ‘व्हाट्सएप युनिव्हर्सिटी’ने देशात पहिला क्रमांक प्राप्त केल्याचं अनेक समीक्षकांचे मत आहेत.
सोशल मीडियाचा वापर दिवसेंदिवस वाढत आहेत. भारतामध्ये आयटी इंडस्ट्री भराट्याने वाढत आहे. वैश्विक स्तरावरती अनेक देशामध्ये आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्सची स्पर्धा चालू झालीय. भारतामध्ये जागतिक स्पर्धेबद्दल विचार करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. या क्षेत्राचे फायदे आणि तोटे आहेतच परंतु जागतिक पातळीवर पुढच्या २५-३० वर्षांत अर्थवव्यवस्थेला टिकवायचा असेल तर भारतातल्या शिक्षित बेरोजगारापैकी ज्यांना सोशल मीडिया हाताळता येते त्यांना या क्षेत्रामध्ये आता गुंतवण अत्यंत गरजेचं आहे. नाण्याला हेड आणि टेल या दोन बाजू असतात. पैंजमध्ये हेड लावल्यावर आपण जिंकू की नाही हे टॉस खाली पडल्यांनातरच समजेल. भविष्यात आपण सगळ्यांच्या पुढे जरी जाऊ शकलो नाही तरी कमीतकमी आपण आपलं स्थान जागतिक पातळीवर नोंदवुयात.
प्रसार माध्यमांना लोकतंत्राचा चौथा मूलभूत पाया मानला जातो. सरकार आणि जनता यांच्यामधील संभाषण हे प्रसार माध्यमाद्वारे आणि जनतेने निवडलेल्या प्रतिनिधीद्वारे होत असतो. सरकारी कामकाजामध्ये चेक्स अँड बॅलन्स(समतोल) असणं हे लोकतंत्रासाठी महत्वाचं ठरत तर त्यासाठी ‘स्वतंत्र’ सोशल मीडिया हे अंगभूत घटक आहे. २०१८ मध्ये रिपोर्टर्स सॅन्स फ्रँटीअर्स या पॅरिसमधील माहितीच्या स्वातंत्र्यासाठी स्वतःला वाहून घेतलेल्या संस्थेने १८० देशाचा अभ्यास केला ज्यामध्ये जागतिक प्रसार माध्यमाच्या स्वातंत्र्य निर्देशांकात भारताचा १३८ वा क्रमांक होता. या पार्श्वभूमीवर भारताचा विचार केल्यास भारताला पाकिस्तानाइतकेच म्हणजे ४३.२४ गुण होते.
भारताला समाज प्रबोधनाची चळवळ लाभली. त्यात पुरोगामी विचारांची ज्योत घेऊन जाणारे लोक आजही समाजात वावरत आहेत(आणि वावरतदेखील होते). विविध स्तरावरचे विविध लोकं आपापल्या परीने समाजबांधणीमध्ये कार्यरत असतात. एकीकडे कुलबर्गी, गौरी लंकेश आणि याच पंगतीमध्ये बसणाऱ्या इतर पत्रकारांची हत्त्या केली जाते… दुसरीकडे निरपेक्ष न्यायलायचा संविधानी तराजू गंजून गेलाय. कमिटी टू प्रोटेक्ट जर्नलिस्टने(सीपीजे) याने सूक्ष्म चौकशी करून जगात १९९२ पासून मारल्या गेलेल्या १३५० पत्रकारापैकी ५० भारतीय पत्रकार आहेत. अनेक पत्रकार ब्लॉगच्या माध्यमातून लोकांपर्यंत माहिती पोहचण्याचा काम करत होते. यापैकी ३५ जण हे ‘बातमी किंवा भाष्य केल्याने आगर केल्यापासून रोखण्यासाठी’ मारले गेले. सीपीजेच्या अहवालानुसार जातीयवादी राजकारण व सामाजिक ध्रुवीकरणामुळे भारतातील परिस्थिती अधिक बनत असल्याचा संकेत देतो.
सर्वसाधारण प्रत्येक व्यक्ती सोशल मीडियाचे खाते उघडताना त्या माध्यमाच्या टर्म्स अँड कंडिशन(अटी आणि गोपियनियता) न वाचता खाते उघडतो. वापरकर्त्याने दिलेले ई-मेल, पासवर्ड, त्याच्या आवडी-निवडी, आचार-विचार यांचा वापर त्या विशिष्ट व्यक्तीला हाताळण्यासाठी वापरतात तर दुसरीकडे हीच गोष्ट सायबर गुन्हेगारीला प्रोत्साहित करते. तिसरे विश्वयुद्ध हे सोशल मीडियाने साठवून ठेवलेल्या माहितीमुळे होऊ शकतो असे विविध समीक्षकांचे मत आहे.
भारतामध्ये फक्त २०१५ साली ११,५९२ सायबर गुन्ह्याची नोंदणी झाली. यामध्ये विशेषतः १५ ते २९ वयोगटातील युवापिढी आहारी गेलीय. एडवर्ड स्नोवडेन या अमेरिकन पत्रकाराच्या जीवनावर २०१६ साली हॉलिवूडमध्ये चित्रपट निघाला. त्या चित्रपटामध्ये अमेरिका सोशल मीडियाच्या जोरावर कशाप्रकारे जगावर स्वतःच वर्चस्व गाजवतो वा तेथील नागरिकांना स्वातंत्र्यापेक्षा सुरक्षा का हवीय याचं ज्वलंत चित्रण केलंय.
सौदी अरेबियाच्या एक कंपनीने अनेक देशांना एक व्हाट्सएप स्पायवेर(व्हायरस) विकला, ज्याच्या मदतीने एखाद्या व्यक्तीच्या मोबाईल वर पूर्णपणे ताबा मिळवू शकतो. जर मला दिल्लीमध्ये बसून भारताच्या कोणत्याही कानोकोपऱ्यात एखाद्या व्हाट्सएप वापरकर्त्याच्या मोबाईल मध्ये जे चालू आहे वा त्याच्या मोबाईल मध्ये कायकाय माहिती आहे हे बघणं, कोणाला कॉल करणं, वाटेल त्या वेळी फोटो-व्हीडीओ-ऑडिओ रेकॉर्डिंग करणं इ. गोष्टी शक्य झाल्यात. २०१९ च्या लोकसभा निवडणुकीच्या काळात याचा मोठया प्रमाणावर वापर करण्यात आला. त्यावेळी अनेक लोकांवरती नियंत्रण ठेवण्यात आले, असे सौदी अरेबियाच्या कंपनीने अमेरिकेत भरलेल्या एका खटल्यात सांगितले. मग लोकांनी व्हाट्सएप वापरावे की नाही? हा प्रश्न अनुत्तरित आहे.
मीडियाचे चांगले आणि वाईट परिणाम आहेतच. आपण घोड्याला पाणी पिण्यासाठी घेऊन जाऊ शकतोत परंतु पाणी प्यायचं की नाही हे त्यालाच ठरवावं लागतं. अश्याच प्रकारे आधुनिक तंत्रज्ञान लोकांना मीडिया देऊ शकतो पण त्याचा वापर कशाप्रकारे करायचं हे वापरकर्त्यालाच ठरवावं लागेल.
वाढती जनसंख्या, प्रदूषण, महागाई, भांडवलशाही, चंगळवादामुळे माणूस दिवशें दिवस एकटा पडत चालला आहे. फेसबुक, व्हाट्सएप, इन्स्टाग्राम, टिकटॉक, ट्वीटर अश्या अनेक ठिकाणी ‘सर्च अल्गोरिदम’चा वापर करुन व्यक्तीच्या आवडी-निवडीनुसार पोस्ट दाखवल्या जातात. याच्या परिणामस्वरूप तरुण आभासी दुनियेत फसतात. आई.एस.आई.एस. सारख्या दहशतवादी संगठनानी शेकडो तरुणांचे ब्रेनवॉश केलेत. हे ‘आधुनिक गुलाम’ उद्या एखादे मनोरुग्ण बनून वर्तमानपत्रासाठी ‘आत्महत्येच्या’ हेडलाईल बनतात. पिसिंग सारख्या पद्धतीचा वापर करून अनेक हॅकर सायबर गुन्ह्याच्या यादीत आपली नोंदणी करतात. आज दारुप्रमाणे लोक मोबाईल-मीडियाच्या आहारी गेलेत. यामध्ये फक्त वापरकर्त्याचाच दोष नाहीये. मुळात हे तंत्रज्ञान विकसित करणाऱ्या कंपन्यामधेच दोष आहेत. त्यांनी जाणूनबुजून या तंत्रज्ञानामध्ये थोडी पोकळी ठेवलेली आहे आणि प्रत्येक वापरकर्ता तो आपल्यापरीने ती पोकळ भरून काढण्याचा प्रयत्न करतो. उदा. युसी ब्राउझर वर अनावश्यक गोष्टींच्या जाहिरातीचा बाजार, एका टॅब वर फेसबुक चालू असेल तर ते इतर टॅब वरच्या माहितीला गोळा करू शकने, युट्युब वर आपण सर्च केलेल्या गोष्टीचं परत परत येणं, आपण इन्स्टाग्रामवर आपण पाठवलेले मॅसेज डिलिट न करता नाहीसे करणे वा टेलिग्रामवर ऑफिशिअल कंट्रोल न करता येन. विशेष म्हणजे वर्तमानात सोशल मीडियावर माहितीचा गाभा कमी आणि जाहिराती इतक्या वाढवल्यात की वापरकर्त्याना पागलखाण्यात भरती करावे लागेल. (पण पब्जी खेळाडू आणि टिकटोक किंग-क्वीनपेक्षा त्यांची संख्या कमीच आहे!)
या सर्व गोष्टीचा विचार करता ‘सोशल मीडिया सोसतोय का?’ हा प्रश्न एकविसाव्या शतकाच्या युधिष्ठिराला विचारलेल्या यक्षप्रश्नपैकी एक असेल व त्याचे उत्तर आपापल्या परीने रेने देसकार्ट या पश्चिमात्य विचारवंताच्या भाषेत ‘आय थिंक देअरफॉर ऍम’ (मला वाटतंय म्हणून मी तसा) होय.
मी राजेश सुंदरराव राठोड,पुण्यात शिक्षण घेणारा एक सर्वसामान्य विद्यार्थी, महाराष्ट्राचा रहिवासी आणि भारताचा नागरिक! मागच्या दोन-तीन महिन्यात एक वाक्य खूप गाजलं. “आपण आपल्या तोंडावरती मास्क स्वतःच्या सरंक्षणासाठी लावत नाहीये तर स्वतःच तोंड पृथ्वीला दाखवायची लायकीसुद्धा राहिली नाही,म्हणून आपण मास्क लावतोय.” सुरुवातीला ‘निसर्गाने’ आपली लायकी काढली म्हणून थोडं वाईट वाटलं. पण आपण आपल्या स्वतःच आत्मपरीक्षण केलं तर जाणवेल की आपण निसर्गाचा ऱ्यास खूप मोठ्या प्रमाणावर केलंय. निसर्गामध्ये विविध गोष्टीचा समतोल(बॅलन्स) नसल्यामुळे आपल्याला अनेक संकटांना सामोरे जावं लागतंय. काही ठिकाणी ढगफुटी होतेय तर काही ठिकाणी अचानक पूर येतोय. मग अशा अचानक येणाऱ्या संकटांना एक सामान्य माणूस म्हणून कशाप्रकारे पुढे जायचं? किंवा असे संकट येऊ नये वा त्या संकटांचं प्रमाण आपल्याला काही प्रमाणात कमी करता येईल का? आपण पूर्णपणे निसर्गाला मात करू शकणार नाहीत पण ‘आपण आपल्या पातळीवर वर काय-काय करू शकतो?’ या अनुषंगाने मी, माझे मित्र, सामान्य माणसापासून ते विविध क्षेत्रातील प्रसिद्ध मान्यवर; आम्ही एकत्रितपणे वयक्तिक सत्याग्रहाची एक चळवळ हाती घेतली आहे, ज्यामध्ये आम्ही स्वतः प्रदूषणमुक्त दिवाळी साजरा करतोय आणि आपल्या तांड्यातल्या, सोसायटीतल्या, गावातल्या लोकांना, आपल्या मित्रांना, कुटूंबातील लहान मुलांना, नातेवाईकांना कॉल करून या वयक्तिक सत्याग्रहामध्ये सामील करत आहोत.
तुमच्यापैकी खूप लोकांना वाटेल की यामध्ये नवीन असं काय आहे? मी तर फटाके वाजवत नाही! मी या उपक्रमाबद्दल मित्रांसोबत बोलत असताना असं समजलं की त्यांच्यापैकी काही मित्र मागच्या पाच-सहा वर्षांपासून फटाके वाजवत नाही. मला स्वतःच अभिमान वाटतो की मागच्या नऊ वर्षांपासून फटाके वाजवत नाही. आता ही गोष्ट मी स्वतःच्या फुशारकीसाठी तुम्हांला सांगत नाहीये. असा मी एकटाच आहे अशी पण गोष्ट नाहीये तर असे अनेक लोक आहेत.
लक्षात घ्या, १०००-१२०० लोकांनी फटाके वाजवले नाही तर याचं परिणाम (इफेक्ट) आपल्याला जाणवणार नाही परंतु हीच गोष्ट १५-२० लाखावर गेला तर… यापासून आपल्याला फायदा काय होईल की नाही हे मी सांगू शकणार नाही पण यापासून तोटा काही होणार नाही, हे मी १०० % सांगू शकतो.
आपल्या गावामध्ये अनेकदा रॉकेट-बॉम्ब आपल्या कडबा-सरमाड, भुसकट किंवा ऊसात देखील जाऊन पडतो. मागच्या काही वर्षात कापसाचे घर पूर्णपणे जळून जाण्याचं प्रमाण वाढलंय. वर्षभर केलेली मेहनत काही मिनिटात नष्ट होते. एवढच नाही तर फटाक्याच्या मोठ्या आवाजामुळे घरात जन्माला आलेली लहान मुलं आणि वयोवृद्ध आजी-आजोबा यांचा जीव गेला, अशा अनेक बातम्या आपण ऐकल्यात. म्हणजे फटाके आपण स्वतःच्या पैशाने खरेदी करायचं, स्वतःच आर्थिक नुकसान करायचं, आपलं स्वतःच आरोग्य खराब करून घ्यायचं, आनंदाच्या वेळी आपण आपल्याच चुकीमुळे स्वतः दुःख ओढवून घ्यायचं हे बरोबर नाहीये. आपलं कुठेतरी चुकतंय… मग 🙄 आपण आपल्या स्तरावर आपल्यासाठीच काही करू शकतो का? हो नक्कीच करू शकतो….💭
या संपूर्ण चळवळीमध्ये आम्ही कोणालाही फोर्स करत नाही आणि तुम्हीदेखील फोर्स करू नका. ते आपले कुटुंबातील व्यक्ती आहेत, मित्र, नातेवाईक आहेत. आपण त्यांना समजावून सांगु शकतोत, फोर्स नाही करू शकणार.
🌀ज्यांना वाटतंय की आपण इथून पुढे फटाके न वाजवता देखील दिवाळी साजरा करू शकतो, ते खरोखर कौतुकाचे पात्र आहेत.
🌀ज्यांना फटाके फोडल्याशिवाय दिवाळी साजरी केल्यासारखं वाटतच नाही, त्यांनी मागच्या वर्षी जर १०००-१२०० ₹ फटाके घेतले असतील तर यावर्षी कमीत कमी २५% ने फटाके कमी घ्या… पुढच्या वर्षी अजून २५-३०% ने कमी फटाके खरेदी करूया.
👀 आपण अजून एक काम करू शकतो…
१०००-१२००₹ च्या फटाक्याऐवजी आपल्याला आवश्यक गोष्टी/वस्तू खरेदी करूयात. उदा,आपल्या घरातील मुलांना जर वाचनाची आवड असेल, तर त्याला चांगल्या कथा, कादंबऱ्या, कविता संग्रह वा आत्मचरित्र आणून द्या किंवा मुलांना जर चित्रकलेची आवड असेल तर त्याला ब्रश, कलर, कॅनव्हास घेऊन द्या, जेणेकरून ते भविष्यात या गोष्टींचा वापर करू शकतील.
♻️ज्यांना कोणत्याही परिस्थितीमध्ये फटाके वाजवायचे आहेत, त्यांनी ग्रीन(जे कमी प्रदूषण करतात) फटाके वाजवा.
मागच्या १०-१२ दिवसात आम्ही सर्व सामान्य लोकांनी आप-आपल्या मित्रांना कॉल करून सांगितलं आहे आणि आपल्यातील अनेक लोक, आपली चळवळ किती लोकांपर्यंत पोहोचली याबद्दल रेकॉर्ड ठेवत आहोत. त्यानुसार आज १४ ऑक्टोबर रोजी आपल्या या सत्याग्रहाला जवळजवळ २३,४०० लोक सहमत झालीत. त्यांना हा प्लॅन खूप आवडलाय. (हा आकडा अजून वाढवू शकतो) एवढच नव्हे तर आपण महाराष्ट्र सोडता गुजरात आणि मध्यप्रदेश या दोन राज्यातील काही जिल्ह्यामध्ये आपला वयक्तिक सत्याग्रह करत आहोत. आपल्या आरोग्यासाठी, स्वतःच्या भवितव्यासाठी आणि येणाऱ्या पिढीसाठी आजच आपल्याला आपल्या जीवनशैलीमध्ये बदल करावं लागेल. प्रदूषणाचे(फटाके वाजवल्यामुळे) दुष्परिणाम संपुर्ण निसर्गावर तर होतचं आहे पण या सर्वामध्ये मानवजातीला(जो फटके वाजवेल आणि जो वाजवणार नाही त्यांनादेखील) आज ना उद्या खूप वाईट अवस्था होणार आहे. आज आपल्याला आपल्या चुका सुधारण्यासाठी वेळ आहे; आपण स्वतः पुढाकार घेऊन आपल्या वयक्तिक पातळीवर स्वतःची जीवनशैली बदलायला हवं. थोर पुरुष जन्माला यावं तर तो शेजारच्या घरात जन्माला यावं अशी आपली समजूत आहे. ही समजूत बदलण्याची संधी आपल्याला आहे. यासाठी थोर पुरुष घरात जन्माला यावं अस आवश्यक नाहीये तर आपण स्वतःच चांगल्या आचाराने आणि विचाराने थोर बनू शकतो.
तुमच्या काही प्रतिक्रिया असतील तर आम्हाला 📱9096119950 या नं. वर व्हाट्सएपद्वारे किंवा 📧 [email protected] यावर मेल द्वारे कळवा.
तुम्हांला आमचा पुढाकार/उपक्रम आवडला असेल तर तुम्ही स्वतः स्वतःच्या पातळीवर 💯 राबवा आणि हा मेसेज आपल्या मित्रांना, कुटूंबियांना आणि नातेवाईकांना फॉरवर्ड करा..
आयुष्य कसे क्षणार्धात बदलुन जाईल हे कोणत्याच आयुष्यात घडणाऱ्या घटनांचा भाष्यकार पण कधीच सांगू शकणार नाही…याला कारण ही तसेच असते… जलद गतीने धावणाऱ्या जगाला शांतता समुद्रकिनारी किंवा गिर्यारोहण करताना हमखास प्राप्त होयची परंतु आता वेळच अशी आलीय…जग पूर्णपणे शांत झालेय पण मनाचे काय..? त्यात मात्र खूप चलबिचल सुरू आहे…विचार कशाचा करायचा याचा पण मनात विचार घोळत नाहीये खूप गोंधळ सुरू आहे, पूर्णपणे त्रेथातिरपट उडालीय…जे सुरू आहे ते योग्य की अयोग्य हे पण कळायला मार्ग नाही… सद्यस्थितीत आहे ते योग्यच आहे हेच समजायचं आणि पुढे चालत राहायचं… शेवटी एकच गोष्ट ध्यानात धरायची… जे काही होतेय ते चांगल्यासाठीच बाकी काही नाही…
“शिवाजी कोण होता?” गोविंद पानसरे यांच्या द्वारे लिखित पुस्तकावर लघुनिबंध/सारांश लेखन…
“खबरदार जर टाच मारुनी जाल पुढे चिंधड्या
उडवीन राई राई एवढ्या…”
कवीने एका मावळ्यांचे उद्गार धान्यांनी भरलेल्या शेतातून जाताना घोडेस्वारासोबत बंड करून उठतो, असे वर्णन केले आहे आणि तो शेतातून जाणारा घोडेस्वार दुसरा कोणी नसून खुद्द राजे आहेत(त्याने महाराजांना पहिलच नव्हतं!). ही सामर्थता ज्याच्या मावळ्यात असू शकते, त्यांचा राजा कसा असू शकेल? पण मध्यंतरी त्यांचा इतिहासाचा विपर्यास करण्यात आला. महाराजाची यशोगाथा स्वतःच्या स्वार्थापायी मराठी मातीपासून लपवून ठेवण्यात आली होती. पुढे महात्मा फुल्यांनी रायगडावर महाराजांची मूर्ती शोधून काढली आणि त्याच्यानंतर त्यांच्या पोवाड्याद्वारे राजे महाराष्ट्राला माहीत झाले. आपल्या महाराष्ट्राच्या मातीत जन्माला आलेलं एक थोर रत्न म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराज होय. ज्यांच्या कर्तुत्वाचे दाखले जगभर दिले जातात त्या शिवाजी महाराजांना काही लोकं मात्र केवळ राजकारणासाठी वापरत होते (आजही वापरत आहेत) आणि समाजात सत्य सामोरे येऊ दिलंच नाही. मोठ्या प्रमाणावर सत्य वाटेल अश्या असत्य गोष्टीची मांडणी साहित्याच्या माध्यमातून करण्यात आली. त्याला प्रतिउत्तर म्हणून १९८८ च्या काळात गोविंद पानसरेंनी ‘शिवाजी कोण होता’ या पुस्तकाची पुराव्यासह मांडणी केली. ती तत्कालीन काळाची गरज होती आणि आजही आहे. याची शाश्वती आज आपण लिहत असलेल्या सारांशातून होतेय कारण आजही महाराज जनसामान्यांपर्यंत पोहोचले नाहीत. प्रस्तुत पुस्तकाचे विविध भाषांतर आणि त्याच्या खपलेल्या प्रती ह्या विषयाची गहनता स्पष्ट करतात.
आजच्या या एकविसाव्या शतकात देखील जाती, धर्म, लिंग, वंशावरून भेदभाव होतो. त्या काळात महाराजसोबतही भेदभाव झाला. पहिल्यांदा तर त्यांना शूद्र जातीचे म्हणून त्यांचा राज्याभिषेक करण्यापासून ब्राह्मणांनी विरोध केला. पुढे पहिल्या राज्याभिषेकामध्ये गागाभट्टाने काही चुका केल्या म्हणून निश्चलपुरी गोसावीने पुन्हा राज्याभिषेक केला. एका राजास दोनदा राज्याभिषेकाला भाग पाडून देवाला आणि ब्राह्मण पुरोहितला संतुष्ट करूनही या राज्याभिषेकानंतर राजे फक्त सहा वर्षे जगले. त्याकाळी शिवाजी महाराजांना शुद्र किंवा हलक्या जातीचा समजणाऱ्यांत महाराष्ट्रातील फक्त ब्राह्मणच होते असे नाही. चातुर्वणर्य रचनेचा, वर्णवर्चस्वाचा त्रास शिवाजीलासुध्दा झाला. तो धर्म मानीत असल्याने त्याने मार्ग काढला. राज्याभिषेक करवून घ्यावा लागला धर्माची मान्यता घ्यावी लागली. एवढेच नाही तर स्वतःला क्षत्रिय म्हणविणारे ९६ कुलीचे मराठे सरदारही शिवाजीचा ‘राजा’ म्हणून सुरुवातीस हक्क मानत नव्हते. जावळीच्या मोऱ्याची गोष्ट सर्वानाच माहीत आहे! या सर्व बाबीचा अर्थ म्हणजे सर्वच ब्राह्मण वा ९६ कुळी मराठे त्याचा विरोधात करत होते असे नव्हे. शिवाजीच्या स्वराज्य उद्योगात अनेक ब्राह्मण साथीदार होते. मोरोपंत पिंगळे हे तर पेशवे पदावर होते. ते एक मुख्य प्रधान होते. मोरोपंत, अण्णाजी दत्तो व दत्ताजी त्रिंबक हे प्रधान तर होते. शिवाजीची आग्र्याहुन सुटका करून घेण्याच्या रोमांचकारी घटनांना त्र्यंबकपंत डबीर आणि रघुनाथपंत कोरडे ह्या महाराष्ट्रातील ब्राह्मणांनी आणि कृष्णाजी काशी व विसाजी या उत्तरेकडील ब्राह्मणांनी मोलाची मदत केल्याची इतिहासात नोंद केलेली आहे. याचबरोबर बाजीप्रभू देशपांडे, हंबीरराव मोहिते, येसाजी कंक, शिवा काशीद अशा हजारो मराठी मावळ्यांनी स्वराज्य निर्मितीस प्राण त्यागले.
शिवाजी हिन्दू होता. शिवाय तो महाराष्ट्रात जन्माला आला व त्याची कर्मभुमीही महाराष्ट्रच होती. यामुळे हिंदूंना शिवाजीसंबंधी अभिमान वाटतो. पण प्रत्येक गोष्टीला हिंदू-हिंदू जोडून शिवाजीराजांना फक्त हिंदुसाठीच मर्यादित ठेवणे चूक आहे. रयतेच्या स्वराज्य निर्मितीमध्ये सर्व जातीचे-धर्माचे लोक होते. ‘होता जिवा म्हणून वाचला शिवा’ हे आपण आज उगाच म्हणत नाही. त्यामागे जिवा महाला, शिवा न्ह्यावी अशा अनेक मावळ्यांच्या प्राणाची आहुती आहे. महाराजांचा किल्लेदार हा महार, हेरप्रमुख बहिर्जी हा रामोशी, आरमार सरदार हा मायनाक भंडारी होता तर आरमार प्रमुख दौलतखान, तोफखाना प्रमुख इब्राहिम होता. राजाने आपल्या जनतेला आणि स्वराज्य हिताला प्रथम प्राधान्य दिलं म्हणून जात-धर्मापुढेही जाऊन अंतरजातियच नव्हे तर अंतरधर्मीय विवाहास मान्यता दिली. शिवाजी हिंदू धर्म पाळणारा होता पण त्याची धर्मश्रध्दा आंधळी नव्हती. शिवाजीने मुसलमान झालेल्या हिंदूंना पुन्हा हिंदू करून घेतले. नुसते करून घेतले नाही तर त्यांच्याशी सोयरसंबंध जोडले. राज्य कारभारामध्ये सुव्यवस्था आणण्यासाठी जमीन मोजली, वतने देण्यास विरोध केला आणि वसूल ठरवून दिला. एवढेच नाही तर दुष्काळ पडल्यास नवीन पिकास बीज दिले व वसुलीही माफ केली. ‘जय भवानी,जय शिवाजी’ म्हणून शिवाजी महाराज समजत नाही; अश्या कणखर भाषेत ललेखकाने वास्तवाची जाणीव करून दिली आहे. ‘शिवाजी महाराज की जय’ म्हणून जयंती साजरा करण्यासाठी अनेक ठिकाणी लोकं वर्गणी गोळा करतात पण या वर्गणीची पारदर्शकता कितपत असते वा असायला पाहिजे, यावर कोणाचाही नियंत्रण नसतं. ज्या राजाच्या काळात कधी भ्रष्टाचाराला वाव मिळाला नाही त्या राजाच्या नावावर भ्रष्टाचार होत असेल तर ही खूप मोठी शोकांतिका आहे.
लेखकाने वाचकांसमोर अनेक प्रश्न उपस्थित केलेत. उदा. क्षत्रिय कुलवंतस? कुलवाडी भूषण? भवानीची तलवार कुठून आली? इ. त्यांनी फक्त प्रश्नच उपस्थित केले नाहीत तर त्यांचं निवारण देखील केलंय. याचबरोबर त्यांनी ‘शिवाजी हा मुसलमानांच्या विरुद्ध होता, तो हिंदू धर्मरक्षक होता, गोब्राह्मण प्रतिपालक होता, शिवाजी धर्मासाठी लढला म्हणूनच तो यशस्वी झाला वा भवानी मातेने शिवाजीला जी तलवार दिली ती धर्मरक्षणकरताच दिली, शिवकार्याचा आधार धर्म नसता तर शिवाजी यशस्वी झाला नसता’ इ.लेखकाने बाबीना मोडून काढल्यात. जर राजे हे हिंदू धर्मरक्षक होते म्हणून ते यशस्वी झाले असे गृहीत धरले तर मग राणा प्रताप किंवा पृथ्वीराज चौहान हे यशस्वी का झाले नाही? विशेष म्हणजे इतर दोन्ही तर निर्विवादपणे ‘उच्चवर्णीय क्षत्रिय हिंदू’ होते. महाराजांच्या क्षत्रियत्वासंबंधी काहींना तरी शंका होती. स्वराज्य हे हिंदू राज्य व्हावे अशी ‘श्रींची’ इच्छा असे म्हणावे तर मग ‘श्रींना’ राणा प्रतापच्या अन् पृथ्वीराज चौहानाच्या प्रदेशातही ‘हिंदू राष्ट्र व्हावे’ असे का वाटले नाही. पानसरेंनी प्रस्तुत पुस्तकामध्ये संदर्भासह युक्तिवाद मांडलाय, हे या लेखनाचं वेगळेपण.
आणखी एक खासियत म्हणजे या पुस्तकामध्ये लिहलेल्या अनेक गोष्टींचा प्रत्यय आजही आपल्याला समाजामध्ये अनुभवायला मिळतय. उदा.सरंजामशाहीच्या काळात, पुस्तक लिहिलेल्या काळात आणि आज पुस्तक लिहून तीन दशक उलटून गेलीत तरीही लेखकाने मांडलेल्या स्त्रीप्रश्नाचं समाधान अजून अनुत्तरित आहेत. त्याकाळी रांझ्याच्या पाटलाने एक शेतकऱ्याच्या तरण्या पोरीला उचलून नेलं आणि भोगली. राजाला ही गोष्ट माहीत होताच त्या पाटलाचे हात-पाय तोडले. १६७८ मध्ये सकुजी गायकवाड या सेनापतीनं २७ दिवस किल्ला लढलेल्या शत्रू सावित्रीबाईला सूड भावनेनं पाहिलं. त्याला त्याच किल्ल्यावर महाराजांनी जन्मठेपेची शिक्षा ठोठावली. मुसलमान शत्रूची तरणीताठी अन् देखणी सून पाहून आईची आठवण व्हावी अन् ‘आपलीही आई इतकी सुंदर असती तर काय झाले असते’ असे उद्गार निघावेत यासाठी चारित्र्यसंपन्नता आणि सोंदर्यसंबंधीचा निरोगी दृष्टिकोन असावा लागतो. मग वाचकासमोर हा प्रश्न उभा राहतो की सरंजामशाहीच्या काळातील न्यायव्यवस्था, समाजव्यवस्था आणि लोकहीतवादी स्वराज्यनिर्मिती ही आजच्या लोकतंत्रातून श्रेष्ठ का?
हल्ली शिवाजी म्हणजे कोणी ‘शिवाचा’ अवतार तर कुणी ‘विष्णूचा’ अशा अनेक गोष्टी पसरवण्यात आल्यात. पण कदाचित याचा विपर्यास होऊन एक सर्वसामान्य व्यक्ती कधी अवघड कामास पाऊल उचलणार नाही. त्याच करण म्हणजे, काही थोर काम करायचे असेल तर त्यासाठी देवाचा अवतार असायला हवं! आणि महाराजांना देवाच अवतार सांगून आपण पुढच्या पिढीला श्रद्धा-अंधश्रद्धा मध्ये ढकलत आहोत. महात्मा फुले इतिहाससंशोधक नव्हते किंवा इतिहासकार नव्हते. समतेचा पुरस्कार व प्रचार करणारे कर्ते सुधारक म्हणून त्यांनी शिवाजीस ‘कुळवाडी भूषण वा शूद्राचा पुत्र’’ पोवाड्यात असे म्हटले असेल म्हणून त्यांचा पोवाड्याचा आधार दूर करता येणे शक्य आहे. रामदासाने शिवाजीला उपदेश व मार्गदर्शन केले की नाही याबाबत कडाक्याचे वाद आहेत.
या गोष्टीला ज्याप्रमाणे समाजातील काही स्वार्थी प्रवृत्ती कारणीभूत आहेत, त्याचप्रमाणे समाजातील एक नागरिक म्हणून आपण देखील कारणीभूत आहोत. महाराजांवर उगाच वाद उकरून कोणीतरी उभा राहतो आणि आपण देखील त्यात आपलं ‘योगदान’ देऊन त्या वादाचं महत्त्व वाढवतो, त्याला प्रसिद्धी देतो. त्याचा परिणाम असा होतो की सत्तापिपासू लोक त्याचं राजकारण करतात. मुळात काहींनी इतिहास खरा मांडला तर काहींनी आपल्या सोयीनुसार इतिहासाची मांडणी केली. इतिहास प्रत्येक वेळेस खरं बोलेल वा प्रत्येक वेळेस खोटंच बोलेल असे मत मांडणे निरर्थक आहे. कधी एखाद्या घटनेला कोणी तेलं-मीठ लावून सांगू शकतो, आपल्यासमोर काल्पनिक घटनेला जिवंत रूप देऊ शकतो; ही त्या इतिहासकाराची शब्दाची ताकत म्हणावी लागेन, इतिहास नव्हे. भावनेच्या बळावर इतिहास टिकू शकत नाही. त्याला शास्त्रशुध्द पुराव्याची, संदर्भाची गरज असते. म्हणून महाराजांचं खरा आणि पुराव्यानिशी मांडलेल्या इतिहासाला समोर आणावा लागेल. त्याचबरोबर सोयीस्कर इतिहासापासून समाजाला वाचवावे लागेल आणि इतिहासाची विपर्यास पुनरौत्ती थांबवावी लागेल. शिवाजीराजे घोडीवर बसायचे की घोड्यावर? अशा प्रश्नामध्ये वेळ वाया घालवण्यापेक्षा महाराजांच्या इतिहासातून चांगल्या आवश्यक गोष्टीचा संदर्भ घेऊन आजच्या समाजामधल्या समस्या सोडण्याचा प्रयत्न करायला हवं. यासाठी आजच्या आणि पुढच्या पिढीने कोणत्याही महात्म्याला डोक्यावर घेण्याऐवजी डोक्यात घेणं अधिक योग्य ठरेल!
राजेश राठोड
टीप: पुस्तकाची pdf इंटरनेट वर free मध्ये उपलब्ध आहे…
मी जरी काही क्षणासाठी प्रसिद्धच्या सिंहासनावर विराजमान होत असेल तरी प्रत्येक व्यक्तीच्या हृदयात मी घट्ट मिठी मारून बसलोय हेही परिस्थिने जाणून घ्यावे… मी शांततेचा, प्रेमाच, वात्सल्याच आणि माणुसकीचा सुगंध विश्वामध्ये प्रसार करण्याचं तोरण बांधतोय तर काळाला पटत नाहीये यावर मी काय करणार…
जीवनाची होडी चालवताना होडी पाण्यात सामावून स्वतःच अस्तित्व नष्ट होणार नाही याची खात्री करावी लागते…
खरंच, जीवन खुप ‘भन्नाट’ आहे…!!
कोणी मला गोड बोलतंय म्हणून तो/ती माझ्या जवळची आणि कोणी माझे गुणगान गातंय म्हणून तो चांगला… हे ठरवणारा मी कोण? ते तस मला बोलणारे कोण? त्यांचं बोलणं स्वार्थी की निस्वार्थी? स्वार्थी नाहीस तर त्यागी कशावरून? ते सत्य तर मी असत्य का? वा मी सत्य तर ते असत्य का? मी मिस्किलपणाने हसलो तर मी त्यांची उडवतोय अस म्हणतात… आरे मी माणूस आहे…हसणं हे तुझ्या-माझ्या स्वभावातच लिहिलेलं आहे…
मग ते माझ्या शाब्दिक अर्थाचा अनर्थ का करतायेत? मी माझ्याच चक्करमध्ये…
अन त्यातही त्यांचे मौल्यवान शब्द…! आत्ता मला वाटतय…
मी थोडं एकांतात राहिलं पाहिजे… एकांतात जगलो पाहिजे… फक्त @एकांतवास…!!
आज मी दाजी ला माजलगावच्या ‘योगीराज’ हॉस्पिटलमध्ये आईने पाठविलेला डब्बा देऊन अण्णाभाऊ साठे ओलांडून नवोदयचा रस्ता धरणार होतो…
त्यावेळी काही शब्द कानावर पडले आणि अचानक बोट कॅमेऱ्यावर गेलं…
मी काढलेल्या फोटोमध्ये काही विशेषता नाहीये परंतु त्या फोटोमागे माणसाच्या अनेक छटा लपून बसल्यात…
बस स्टँडकडे मी या रद्दीच्या गाड्यासोबत चलत होतो… माझ्या ऐटीत…!!
आकाशच्या कॉलमुळे पाऊलं जोरात पुढं सरकत होते. पण माझे श्रवनयंत्र पूर्णपणे काम करत होते. रद्दीवाल्या काकांच्या मागून एक गृहस्थ चालत होते. खूप घाई-गरबड होती त्यांना. काकांचीअवस्था, त्यांचं वय आणि या वाढत्या वयात भोगावी लागणारी परिस्थिती व त्यातूनच मिटणारा पोटा-पाण्याचा प्रश्न… अश्या अनेक बाबीचा विचारी बोल, त्या गृहस्थाच्या मुखातून या अपेक्षावादी रद्द्यावर झडले.
”बाबा,अजून किती काळ ही म्हातारी गाडी ढकलनार?”
आणि क्षणांतच ते गृहस्थ डोळ्याआड गेले. मी थोडा विचार केला. माझ्या कपाळावर पडलेल्या आठ्यावरुन त्या रद्दीवाल्या काकांनी एक ओळ सांगितली.
”बेटा, ही गाडी ढकलली नाही तर गाडी पुढे जात नाही…!”
मला त्यांच्या गोष्टीमध्ये काही खास वाटलं नाही म्हणून थोडं पुढे निघालो पण क्षणार्धात माझे पाऊलं जागी थांबले आणि बोटं कॅमेऱ्यावर गेली.
त्यांनी माझ्या डोक्यात प्रकाश टाकल, आणि आयुष्याचे काही महत्वपूर्ण धडे दिले.
जीवनात पुढे सरकाव लागतं… मग ती रद्दीची गाडी असो वा आयुष्याची घडी…!!आपलं पोट ,आपण आहोत त्या जागी थांबू देत नाही आणि जाणून-बुजून थांबलोत तर पोटात कावळे ओरडल्याशिवाय राहत नाहीत…त्यामुळे पुढे चलावच लागतं;लागणारच…!आयुष्याची गाडी आणि रद्दीची जोडी पुढच्या जीवनाची दिशा दाखवते.त्यांनी सांगितलं, हा गाडा एका जागी थांबला तर तो हाल-चाल करायला लागतो.नाही त्या दिशेकडे ओळाय लागतो. या दिशाहीन समुद्रात नाहीसा होतो.
आजच पाच रुपयांचं एक पेपर उद्या पाच रुपये किलो न विकला जातोय…!
तू दुसऱ्यासारखं हसत-खेळत दिसत नाही रे, या मागे काही रहस्य आहे का?
सगळ्यात अगोदर माझ्याबद्दल कमीत-कमी कोणीतरी विचार करतंय, म्हणून माझ्या मनात चांदण्या चमकल्या…!!
तिच्यासाठी या प्रश्नाचं उत्तर किती आवश्यक होतं, हे तीच जाणे… पण हा सवाल माझ्यासाठी युधिष्ठिराला विचारलेल्या यक्ष-प्रश्नापैकी एक होता.
आरे मी पण तुझ्यासारखं मानवी मूर्त-अमूर्त सजीव प्राणी आहे. कोणाला पांढराशुभ्र चंद्र दिसतो तर कोणाला त्या स्वेती चांद्रवरच काळा धब्बा!
काळानुसार निसर्ग बदलतो आणि निसर्गानुसार माणूस… निसर्ग, नियतीने निर्माण केलेल्या चक्रातून बाहेर पडण्यासाठी मानवाला सूचित करतो… त्यानुसार तो दिशा दाखवतो…
परंतु अश्याच वेळी, मानव चक्रातून बाहेर पडण्याऐवजी चक्रात आपल्या अस्मितेचा घर बांधतो. आणि याच घरामध्ये तो बेडकसारखं गोल चकरा मारतो…
हेच त्याच अश्व,
हेच त्याच विश्व…
तुझ्यात अन् माझ्यात काही भेद आहेत…
आचार व विचार हे आपल्या मध्यस्थी आहेत…
तू त्या स्वर्गरुपी कल्पत्या विश्वाची महाराणी आहेस आणि मी निसर्गाच्या बोलावर डोलणारा सर्वसामान्य अश्वमेघी नंदीबैल!
तुम्हाला आनंद लुटता येतो, निसर्गाच्या देहबोलचा…
आम्ही पुरोगामी विचाराचे परग्रही प्राणी.
आम्हाला आनंद भेटतो;
दुसऱ्याच्या दुःखात सामील होण्यात,
त्या दुःखाचा भागीदार बनण्यात,
अन्
दुःख पचवण्यात…
स्वतः काळोखात जीवन जगताना एक प्रकाशी किरण बनून जगात पसरलेल्या अंधाराचा नायनाट करण्यात आनंद भेटतो…
मला दुसऱ्याच जीवन कला, साहित्य अन् संगीतात जगण्यात मजा येते… मजा येते मला मानवाच्या भावना-संवेदनामध्ये जगण्यात…
मुळीच, माझी वाट कुसुमाग्री आहे… फ्रॉस्टीच दिशासुचक काव्य माझ्या नसा-नसात भिनलय…
‘या मानवी सुख-दुःखाची, आशा-आकांक्षेची वेणी घालावी’ असं माझ्यातलं माणूसपण मला सांगत होत…
त्याचे बोल माझ्या हृदयात कोरले गेलेत…
म्हणून;
मला यशप्राप्ती नको, समाधानी जीवन हवंय…
मला चमकते हिरे-मोती नको, तुझ्या डोळ्यातलं तेजस्वीपणा हवंय…
मला तुझा ‘प्रश्न’ हवंय अन् तुझ्या प्रश्नार्थी माझं ‘राजयोगी’ प्रातिउत्तर…!!
जीवन फार खट्याळ आहे. त्याचा नटखटपणा दुःखाच्या समुद्रावरून, सुखाच्या हिमालयावरून अन् क्षणिक वाळवंटी तर क्षणिक स्वर्गीय सहवास देतो.
जीवनाच्या या अनंत चक्रातून बाहेर पडायला स्वप्नात जिद्द हवी आणि आपल्या वाट्याला आलेल्या परिस्थितीमध्ये डोळ्यात डोळे विजयाच्या प्रतिमा बघण्याची हिम्मत हवी…
तुमचा भूतकाळ तुम्हाला नीट श्वास घेऊ देत नसेल, तुम्हाला नीट जगू देत नसेल तर तुम्ही भाग्यवान आहात. ज्यांच्या भूतकाळामध्ये रक्तबंबाळाची निशाणी आहे, त्याच्या भविष्यामध्ये शौर्याची गौरवगाथा असते हे कदापि विसरू नये…
तथापि भूतकाळाचा बाऊ करता-करता वर्तमानाचा अपमान करणे योग्य नव्हे.
त्यामुळे आतां;
जागं होवाच लागेल…
इतिहास घडवावाच लागेल…
प्रवास सुरु करावच लागेल…
प्रवास…
प्रत्येकाचा प्रवास आईच्या गर्भशायतच सुरू होत असतो. तो गर्भ विविधतेने नटलेल्या साम्राज्यात येण्यासाठी उत्सुक असतो, आतल्या-आत धडपड जोरात असतो. ‘गर्भ’ स्वर्गापरी असतो असं म्हणण्यात जराही अतिशयोक्ती होणार नाही.
अशा प्रवासाची चोफेरी सफर धन-दौलत, गरिबी-श्रीमंती, न्यायी-जुलमी, स्वार्थी-कपटी, मृगजळी वळणावरून होत असते.
पुढच्या प्रवासात मी-तू-ते-तो-ती असे अनेक जण जन्माला येतात
जीवनाच्या अथांगप्रवासात अनेक लोक सोबतीला येतात.त्यामधले काही लोक वेगळ्या दिशेला जातील.त्यांच्या मस्तकामध्ये परिस्थितीने निर्माण केलेल्या विचारांवर त्यांचा प्रवास चालू राहील. ‘सोबतीच्या’ प्रतिज्ञेला घट्ट मिठी मारून बसण्यात काही अर्थ नाहीये.वेळ आल्यावर प्रतिज्ञेला राम-राम ठोकून क्षितिजकडे स्वारी घ्यावी लागते.
मानवी स्वभाव आणि आदर्श विचारधारा कृतार्थापासून रोखू शकत नाही. त्यामुळेच स्वतःची पाठ कणखर ठेवून उन्हा-तानात, थंडी-पावसात प्रवास करण्याची सवय असावी लागते.
निसर्गाने निर्माण केलेल्या नियतीला नमस्कार करत आत्मशोधी अमृतासाठी खडतर काटेरी वळणावर चालावच लागतं.
हा ‘प्रवास’ कदाचित आयुष्याला कलाटणी देऊन विजयाची तोरण बांधण्यासाठी अतुरावस्थेत घड्याळाचे काटे मोजतोय.
“गावात लाईट नाहीये… सर्वत्र काळोकट्ट अंधार पसरलाय… रातकिडे आपल्या सवंगड्याबरोबवर निरभ्र शांततेचा भंग करताय तर आभाळात चांदण्या आपले डोळे उघडे-झाक करत गुलाबाच्या फुलवरच्या दवबिंदूला हिऱ्याच मुलामा देण्यास सज्ज झाल्यात… चंद्र छोट्या पाळण्यातल्या बाळाच्या स्मितहास्यासारखं गालातच खुदकन हसतंय…
आपल्या अस्तित्वाची सूचना काळोख्यास देण्यासाठी कुत्रे भोंकताय… आमची म्यांऊताई उंदिराच्या बिळ्यांचं काटेकोरपणे रक्षण करताय आणि मी आपलं विस्कटलेल्या शब्दांची माळ करत तुला पत्र लिहतोय…”
‘असं कसं हे विश्व?’ हा मला, याला, तुुला अन त्याला पडलेेलं पेच…!!
मी शोधतोय याचे उत्तर… माणसाच्या ह्रदयात. माणुसकीच्या नात्यात… प्रेमाच्या प्रवाहात… आणि साहित्याच्या अत्तरात…
प्रवास एकांताचा…
शोध स्वतःचा…
स्वतःच्या सावलीमध्ये… भेटेल का मला उत्तर आणि त्याच प्रतिउत्तर….!!
तु पाठवलेलं पत्र काल माझ्या हाती लागलं. मन खुप भावनांनी भरून आलं… अनेक दिवसापासून मनात दाटून बसलेल्या संवेदना जागृत झाल्या… शब्दाचं उद्रेक फुटलंय… मी तसा लेखक नाहीये आणि उपदेशकही; मी स्वतंत्र विश्वाचा स्वाधीन प्राणी आहे. माझं दिशासुचक निसर्ग आणि मार्गदर्शक निसर्ग यांच्या दुहेरी गाठीतून निर्माण झालेलं भावी मार्ग… व ज्या लोकांमुळे माझी जगण्याची उमेद आहे ते सर्व तुम्ही माय-बाप. शाळा सोडून काही वर्ष उलटली आहे. बाहेरच जग हे राग, द्वेष, मत्सर, करुणा, सहानुभूती आणि ‘मी’पणा यांनी जखडलेलं असुन समाजव्यवस्था आणि अर्थव्यवस्था या मूल:ततत्वावर उभी आहे…
या सर्व गोष्टीचा तुझ्या आणि माझ्या वैयक्तिक जीवनाशी काहीही घेणं-देणं नाहीये, परंतु एकविसाव्या शतकाच शंक पुकारण्याअगोदार, तू-मी या विश्वाचं एक अंग, या समाजाचा एक अविभाज्य घटक म्हणून आपल्या जागाच रहस्य आपल्याला उमगण महत्वाचं ठरतं. तू उगवत्या राष्ट्राच भवितव्य आहेस म्हणून,तुला दीर्घपत्र लिहावं, असं मला आपल्या ‘सरकार’न सुचवलंय…!
पिल्लु, तु सध्या शाळेच्या चार भिंतीमध्ये सुखरूप आहेस. उद्या शाळेमधून बाहेर पडल्यावर तुला एकपात्री नाटक जगायचं. या जगासाठी आपण ‘कुटपुतली’आहोत. जगाला आपल्या सुख-दुःखशी काहीही देणं-घेणं नाहीये; हे वर्तमानाच कटुसत्य आहे. त्यांना फक्त ‘तुझा-माझा’ नाटक बघायचंय. म्हणून पिल्ल्या, तू स्वतः सुखी असल्यावर दुःखी माणसासमोर स्वतःच आनंद द्विगुणित करू नको आणि संकट कोसळल्यावर स्वतःच धैर्यवान जीवनपर्वत कोसळू देऊ नको रे. स्वतःच्या सुख-दुःखाचा तराजू स्वतःच्या हातात घेऊन पुढे चालत राहा…
कधी-कधी मला लोक सांगतात; ‘तात्या,तू खूप छान बोलतोस, वागतोस, तसा राहतोसही’. अश्या कोकीळ मंजुळीवर मला खूप हसू येतंय. पिल्ल्या, मी तर या निसर्गाचं Product आहे. मी फक्त अण्णांनी दाखवलेल्या पाऊलवाटेच रूपांतर चार पदरी रस्त्यात करतोय, यात नवीन असं काय? अण्णाला रस्त्यावर काटा दिसला तर ते बैलगाडीतून खाली उतरायचे अन काटा बाजूला काढायचे. त्यांच्या अशा अनेक गोष्टीबद्दल पूर्वी मला पेच पडायचा. शेतात काम करून त्यांचे पाय ‘खटारा’सारखे रट्ट झालेले होते. मुळात, ‘दुसऱ्यांना काटा टोचू नये’ अशा अनेक समाजसेवी भावनेचा जन्म त्यांच्यात कसा झाला? ‘याचा शोध घेताना मला त्यांच्या जीवनशैलीचा अनुभव घेता आलं.
अरे पिल्ल्या, त्या व्यक्तिमत्वाच्या हृदयात ‘तु-मी’ नव्हतं तर आपल्या सारख्या प्रत्येक माणसाबद्दल सहानुभूती होती. ते रंग, जात, लिंग, धर्म यावरून भेदभाव करत नव्हते. त्यांच्यासाठी ‘तुम्ही जगासाठी कोण आहात? ‘हे महत्त्वाचं नव्हतं तर ‘पैसा’ सोडून तुमच्याकडे असलेल्यापैकी ‘जगासाठी काय-काय देऊ शकता?’ आणि यावरून ते व्यक्तीच अवलोकन करायचे. ते ज्ञानी लोकांना मन-सन्मान द्यायचे. त्यांनी अज्ञानी लोकांना एकत्रित करून ‘विद्या विनयेन शोभते’या अद्याक्षराद्वारे व्यवहरिक ज्ञान प्रचाराची मुहूर्त रोवली. हे सर्व सांगण्यास कारण कि, या सर्व नैतिक मूल्यांची ‘बीज’ अण्णामध्ये विद्यार्थी दशेत असतानाच रोवली गेली. हल्ली, मी पण त्यांचं अनुकरण करतोय. माझी इच्छा आहे कि, बाहेरच्या कपोलकल्पित जगामध्ये जगण्यासाठी अण्णांनी सांगीतलेलं ब्रम्हास्त्र तू बाल्यावस्थेत असतानीच तयार करून ठेव. कदाचित, तिसऱ्या महायुद्धाच्या वेळी जगामध्ये शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी हेच माणुसकीचे धडे तुझ्या कामी येईल. त्या युद्धमैदानावर तुझे ‘शब्दच’ अनेकांचं शिरच्छेद करतील.
विशेष म्हणजे, जेव्हा तू यश संपादन करशील, तेव्हा तुझ्या विजयाचे पताके अस्मानात फडकू दे व तुझे सुवर्ण पाय जमिनीवर असले तर अधिक उठून दिसतील यात शंका नाहीये… या यशोगाथेच्या प्रवासात पिल्लू तुला अपयश आलं तर कधीच खचून बसू नको; कारण ज्या व्यक्तीचा तुझ्यावर विश्वास आहे त्यांना तुझ्या स्पष्टकरणाची गरज नसते आणि ज्यांना तुझ्यावर विश्वास नाहीये, त्या लोकांना तुझ्या स्पष्टकरणासाठी काहीही किंमत नसते. त्यामुळे या बहुरूपी दुनियेत तुला स्वतःच दिवा स्वतःच पेटवायचं आणि त्या दिव्याच्या प्रकाशात स्वतःच जीवन प्रकाशमय करून जगामध्ये पसरलेल्या अंधाराला नष्ट कारण्यासाठी तुलाही हातभार लावायचं, हे विसरू नकोस…!!
पिल्ल्या, बाहेरची चंगळवादी दुनिया फार मतलबी आहे रे! या दुनियेमध्ये जोपर्यंत तू चमत्कार करणार नाहीस तोपर्यंत तुला कोणीही नमस्कार करणार नाही. ‘शिक्षण’ हे एकमेव साधन आहे, जे पैश्याला कमी अन् माणुसकीला धार-धार करत. आपल्या भाऊने शाळेमधून बाहेर पडल्यावर पैसे थोडेच कमविले रे; परंतु त्यांनी माणसाची शिदोरी बांधलीय. ती अजूनही तशीच आहे… तीच त्यांची खरी संपत्ती. खरं सांगतो, तुझ्यासाठी तुझे classmates, seniors आणि juniors हे कोहिनूरच्या हिऱ्याहूनही अधिक मौल्यवान आहेत. पैसा काळाची गरज आहे आणि पुढे भविष्यात तुला पैश्याची गरजही भासणार आहे… बेटा, तू पैसा जरूर कमव रे पण पैसे कमवितानी तुझ्यात असलेली मानवतेची आग कदापि विझू देऊ नको… ती ज्वलंत आग पुढे कमी येणाय आहे. एके वेळी पैसे नसले तरीही चालेल पण स्वाभिमानाने उंचावलेली तुझी मान कधीच खाली येऊ देऊ नको. शाळेने तुझ्यात निर्माण केलेल्या स्वाभिमानाची तुलना पैशासोबत करून स्वतःच आयुष्य उद्धवस्त करू नको…
या लोकतांत्रिक देशामध्ये प्रत्येक क्षणाला संविधान तुझ्या डोक्यात असणं गरजेच आहे, म्हणून उद्या लिब्ररीमध्ये जा आणि भारताचा संविधान वाच. त्याचं आदर करणं, त्याची मूल्य जपणं हे तुझं उत्तरदायित्व आहे. जगात असत्याच्या मार्गाने काम करणाऱ्या आणि चालविणाऱ्या लोकांना तुझ्या सत्यवादी संविधानी चाबुकाची गरज हाय रं! त्यामुळे तू आतापासूनच वेळेचं नियोजन करायचं शिक. ‘गेलेली वेळ परत येत नाही’ याचा अर्थ ‘त्या वेळेत खर्च झालेलं आयुष्य परत येणार नाही’ असाही होतो. घड्याळाचा टिक्-टिक् करणारा काटा ‘आयुष्य दिवसेंदिवस उलटून जातंय’, हा संकेत देत असतो. पिल्लु, मृत्यू अटळ आहे. प्रत्येक क्षण हा मृत्यूच्या द्वारी घेऊन जाणारा आहे.सकाळच्या वेळी ‘राम-राम’ करणारी मंडळी ‘राम नाम सत्य है।’ याची संबोधनात्मक सूचना देत असतात.
एके दिवशी आपण सर्व मृत्यूच्या चक्रव्युव्हामध्ये अडकून मातीसामान होणार आहोत. आपल्या हातात फक्त वर्तमान आहे. भूतकाळाकडे वळून पाहिल्यावर ‘आपण जीवन जगलो आहोत’ असे उद्गार इतिहासाने काढावे म्हणून भविष्याची रचना नवोदयमध्ये असतानाच करून ठेव. मुळात जीवन हे सुंदर आहे की वाईट हे matter करत नाही तर तुझा जीवनाकडे बघण्याचा दृष्टीकोन matter करतो, हे कदापि विसरू नको. निसर्गाने सर्व लोकांना सारखं आयुष्य दिलंय. आयुष्याच राख करायचं की सुवर्ण अक्षराने इतिहासाच्या पानोपानी अजरामर होऊन जायचं, हे आपल्या हातात असतं रे. तुझ्यावर कधी वाईट अवस्था येईल त्याच बाऊ करणार नाहीस याची मला हमी दे. चिमण्या, तुझ्या वाईट अवस्थेहुनही तुझा संघर्ष मोठा असला पाहिजे. ‘परिस्थितीला संधी समजून, तू त्याला तुझी ताकत कस बनवलसं?’ हे जाणून घेण्यासाठी भविष्य तुझी वाट पाहतोय. त्याला तू निराश करू नकोस…
हल्ली, बाहेर प्रेमाचं वादळ सुरु आहे. प्रेम होणं किंवा प्रेम करणं ही नैसर्गिक गोष्ट आहे. जेथे प्रेमाचा अंत होतो तेथे द्वेषाच राज्य उदयास येतात, या गोष्टी तू समजून घे. कथा-कादंबऱ्यामध्ये वाचलेलं प्रेम, चित्रपट-मालिकेमध्ये पाहिलेलं प्रेम, बाहेरच्या दुनियेमधलं ऐकलेलं प्रेम हे क्षणभंगुर आहे. या भ्रमाच्या दुनियेत जगू नकोस. तू प्रेम जरूर कर पण त्या प्रेमाला स्वार्थीपणाची झळक शेवटच्या श्वासापर्यंत लागणार नाही, याबद्दल तू सतत दक्ष राहा…
आपल्याला किड्या-मकोड्यासारखं जीवन जगायचं नाही रे पिल्ल्या! त्यामुळे पुस्तकासोबत मैत्री कर, अफाट ज्ञानसागरावर स्वार हो. आपल्या आई-वडिलांनी भोगलेल्या परिस्थिचा उद्धार आणि समाजामध्ये क्रांती घडवून आणण्यासाठी शाळेच्या चार भिंतीमध्येच स्वतःच व्यक्तिमत्व निर्माण करावा लागेल…
पिल्लु, भविष्यात तुझ्याकडे माझ्याहूनही जास्त ज्ञान असेल यात शंका नाही, पण तूझ ते अफाट ज्ञान ज्या वेळी तू मातृभूमीच्या विनाशाऐवजी विकासासाठी वापरशील त्यावर तू एक सच्चा ‘माणूस’ आहेस याच सार्थक होईल…
मी मागे एके ठिकाणी वाचलं होतं-
“When you work for success, you become Ideal; but when you work for satisfaction, you become Legend…!!”
असो.
संपूर्ण विश्वासाठी तू-मी शून्य आहोत. मला माझ्या भविष्याची गुरुकिल्ली मिळालीय. आता, तुलाच तुझं विश्व शून्यातून निर्माण करायचयं. हे निर्माण करताना तू दुसऱ्याच्या पायावर कुऱ्हाड पडणार नाही, याबद्दल सचेत रहा आणि ज्यावेळेस स्वतःच्या पायावर कुऱ्हाड पडेल तेव्हा माझ्या ‘सरकार’चं वाक्य ध्यानात ठेव-
“When one end of the pencil breaks then keep in mind that the other end is just waiting for you to create a beautiful world…”
पिल्ल्या, आपल्याला ‘नितळ पाण्यासारखं’ आयुष्य जगायचं. भविष्यात मला तुझा हात हवाय. ज्यावेळी तू ‘राजयोग’ मुकुट परिधान करण्यासाठी सक्षम असशील त्यावेळी मी अख्या जगभर तुझे यशोद्वगार गाणार आहे. हे माझं secret प्लॅन आहे. तू कोणाला सांगू नको, बरं का…!!
या सर्व गोष्टी केंद्रस्थानी ठेवून ‘एक सामर्थ्यवान व्यक्तित्वा’पासून तू कधीच विभक्त हिणार नाहीस, याच प्रतित्तर मला हवंय! पत्रावर माझ्या संपूर्ण पत्त्याची गरज पडणार नाही. फक्त ‘राजयोग’ टाकलस, तरीही पुरेस होईल… माझ्या लाडक्या ‘पिल्लू’च पत्र माझ्याकडे पोहचून जाईल…!!
